Taniej jak z nami

do Polski nie polecisz!

kliknij - Wiecej info

Natychmiastowa

rezerwacja lotów

kliknij - Loty

niezależne i neutralne doradztwo finansowe

Janusz Czekala

kliknij - Wiecej info.

TŁUMACZ PRZYSIEGŁY J. POLSKIEGO

DOMINIKA HILGER

kliknij - Wiecej Info.

Księgarnia Polska

codziennie nowa

bogata oferta

www.polbuch.de

kliknij

Prawo

OKNO

witryna poetów

kliknij - Okno

Porady Ekonomiczne

Zabezpiecz swoja przyszlosc

kliknij

PORADNIK
 

Naprawa samochodow w Polsce

kliknij

Wiecej info.

TLUMADCZENIA I INFORMACJE

kliknij

Wiecej info.

Izabela S. Demacker

Rechtsanwältin

Gabelsbergerstrasse 9

80333 München

Fon.: 089/85 63 63 55

Fax: 089/85 63 63 56

www.kanzlei-demacker.de

info@kanzlei-demacker.de

kliknij - Wiecej info.

Konsulat Generalny Rzeczypospolitej Polski

w Monachium

Adres

Röntgenstr.5,

 81679 München

Tel: 089/4186080,

Fax: 089/471318

Godziny pracy:

poniedziałek,czwartek, piątek

9.00 – 13.00,

wtorek 14.00 – 18.00.

Tanio

do Polski

www.reisenachpolen.info

kliknij

Podroze

Dr Michał Lubicz Miszewski - Katedra Nauk HumanistycznychAkademii Rolniczej we Wrocławiu

Tożsamość narodowa dwóch pokoleń słowackiej Polonii w świetle badań socjologicznych

W zbiorowościach polonijnych charakterystycznym zjawiskiem jest zmiana identyfikacji narodowej. Widoczne jest to na przykład wśród emigrantów, u których następuje powrót do tożsamości przodków. Niegdyś utożsamiali się oni z narodem kraju osiedlenia, czując się jego obywatelami, później jednak, po upływie kilkudziesięciu lat, starają się oni podkreślać świadomość polskiego pochodzenia i zainteresowanie sprawami polskimi. Oczywiście w środowiskach polonijnych widoczny jest także przeciwny proces, czyli odchodzenie od polskiej tożsamości narodowej i stopniowe przyjmowanie świadomości etnicznej kraju zamieszkania. Zdaniem Andrzeja Palucha w zbiorowościach polonijnych można wyróżnić trzy typy świadomości etnicznej. Pierwszy z nich to sytuacja, w której utrzymywana jest zarówno polska świadomość narodowa jak i polska lojalność państwowa. Druga możliwość to utrzymywanie polskiej świadomości etnicznej przy równoczesnym przyjęciu lojalności państwowej kraju osiedlenia. I wreszcie trzecia opcja to przyjęcie obcej świadomości narodowej oraz lojalności państwowej kraju osiedlenia. Andrzej Paluch podkreśla, iż nie tylko w dwóch pierwszych przypadkach, lecz także i w trzecim, możliwe jest zachowanie polskiej świadomości etnicznej. O przynależności do Polonii decyduje bowiem jego zdaniem „fakt zachowania świadomości polskiego pochodzenia i orientacji na genetycznie polskie wartości kulturowe”¹.

Odmienną typologię tożsamości polonijnej zaproponował Andrzej Chodubski, wyróżniając pięć możliwych rodzajów tożsamości: tożsamość polską, tożsamość polską zmierzającą do tożsamości dwukierunkowej, tożsamość kraju osiedlenia, tożsamość dwukierunkową oraz sprzeczności w obrębie tożsamości.

• Tożsamość polską posiadają osoby, które utrzymują ścisłe kontakty ze środowiskiem polonijnym, traktują język polski jako podstawowy język w codziennej komunikacji, oraz są przywiązane do wartości narodowych i patriotycznych.
• Tożsamość polską zmierzającą do tożsamości dwukierunkowej wykazują osoby, które choć same identyfikują się z polskością, to otoczenie nie dostrzega w nich tej odrębności. Wynika to z wysokiego stopnia asymilacji i adaptacji w nowym kraju osiedlenia.
• Tożsamość dwukierunkowa cechuje te osoby, które traktują polskość jako kwestię prywatną. „Na zewnątrz” identyfikują się z wartościami kraju osiedlenia, będąc dobrze w nim zaadaptowanymi. Tożsamość ta jest charakterystyczna dla ludzi dobrze wykształconych, otwartych na przemiany cywilizacyjne i życie w wielokulturowości.
• Tożsamość kraju osiedlenia wyraża się w świadomym zatraceniu wartości polskiej kultury oraz przejęciu wartości kraju osiedlenia. Ten rodzaj tożsamości występuje u osób, które już od kilku pokoleń żyją poza Polską, a także wśród młodych emigrantów, dążących do szybkiej adaptacji i asymilacji w nowym miejscu osiedlenia.
• Sprzeczności w obrębie tożsamości znamienne są dla tych osób, które - w zależności od okoliczności - zmieniają swoją opcję dotyczącą tożsamości narodowej. Niekiedy zmiana ta może dokonywać się wielokrotnie²

Chodubski zwraca również uwagę, iż utrzymywanie polskiej tożsamości zależne jest w dużym stopniu od struktury rodzinnej. W najsilniejszym stopniu polskość jest podtrzymywana w tych rodzinach, w których oboje z małżonków są Polakami. W przypadku małżeństw mieszanych, podtrzymywanie polskiej tożsamości jest zależne od siły osobowości małżonków. Przyjmuje się jednak, iż silniejszą rolę w podtrzymywaniu polskości w rodzinie odgrywają kobiety. Dzięki częstszemu kontaktowi z dziećmi mają one większy wpływ na przekaz tradycji, obrzędów i języka. Zatem w przypadku małżeństw mieszanych polskość matki może w większym stopniu niż polskość ojca służyć utrzymywaniu polskiej tożsamości dzieci³.*

Niniejszy artykuł stanowi prezentację części badań własnych, zrealizowanych w 2002 i 2003 roku na potrzeby pracy doktorskiej, zatytułowanej „Polonia na Słowacji. Położenie. Kultura. Tożsamość. Studium socjologiczne”⁴. Przedstawione tu wyniki badań dotyczą zagadnienia tożsamości narodowej Polaków zamieszkałych na Słowacji. Tożsamość słowackich Polaków została przeze mnie zbadana na dwóch poziomach, badania objęły bowiem przedstawicieli dwóch pokoleń słowackiej Polonii. W przypadku pierwsze-go pokolenia chodziło o osoby które urodziły się w Polsce i - w pewnym okresie swego życia - wyemigrowały na Słowację, zaś w przypadku pokolenia drugiego - o osoby, które urodziły się już na Słowacji, w przeważającej części w małżeństwach mieszanych narodowo. W odniesieniu do tych dwóch grup badanych zbiorowości, przyjąłem uproszczone określenia: „dorosła Polonia”, „dorośli Polacy”, lub „dorośli respondenci” oraz „młodzież polonijna”, lub „dzieci i młodzież polonijna”.

TOŻSAMOŚĆ NARODOWA DOROSŁYCH RESPONDENTÓW

W badaniach pierwszego pokolenia słowackiej Polonii, zdecydowałem się na zastosowanie jako narzędzia badawczego wywiadu swobodnego ze standaryzowaną liczbą poszukiwanych informacji⁵. W tej grupie badanych przeprowadziłem łącznie 91 wywiadów. Wśród przedstawicieli słowackiej dorosłej Polonii zdecydowanie dominowali respondenci posiadający obojga rodziców narodowości polskiej. Aż 83 badanych (91 %) pochodziło z małżeństw jednolitych narodowościowo, podczas gdy tylko 8 - z małżeństw mieszanych. Spośród 91 respondentów, aż 87 osób (95 % badanych) urodziło się w Polsce. Skoro więc większość respondentów urodziła się w Polsce i posiada obojga rodziców narodowości polskiej, to tym samym można było założyć, iż - mimo niekiedy długiego okresu zamieszkiwania na Słowacji - nadal będą czuć się Polakami. Istotnie z przeprowadzonych badań wynika, iż faktycznie zdecydowana większość badanych uważa się za Polaków:

 „Myślę że czuję się Polką w 100 %, ponieważ tam się urodziłam w Polsce i już tak zostanie do końca życia”. /NR 3/

 „Zawsze będę się czuć Polakiem. To się nie zmieni”. /KE 53/

 „Ja zawsze byłam i jestem Polką. Ja się z tym nigdy nie kryłam. Mój małżonek również, jak mnie zawsze przedstawia mówi: »to jest moja Polka«. Polka po słowacku to jest jeszcze połówka”. /BL 6/

 „Czuje się Polakiem ciągle, no bo to się nie da zapomnieć. Się nie da zapomnieć skąd człowiek jest, gdzie ma rodzinę skąd są korzenie”. /Trs 87/

 „Tak oczywiście czuje się Polka. Będzie się człowiek czuł do starości”. /KL 71/

Wielu respondentów, chcąc potwierdzić swoją polskość i przywiązanie do polskości, wskazywało na stałe zachowywanie polskiego obywatelstwa. Posiadało je aż 85 respondentów (93 %). Po przyjeździe na Słowację częstokroć badani nie zmieniali obywatelstwa na słowackie, mimo namów współmałżonka oraz obiecywanych korzyści ekonomicznych, jakie by się z tym wiązały:

 „[Czuję się] tylko Polką. No ja dlatego nie zmieniłam... Bo mąż chciał żebym zmieniła obywatelstwo. Powiedziałam czy to jest warunkiem, bo jeżeli tak, to ja wracam z synem”. /MT 25/

 „Ja mam paszport konsularny, jeszcze ciągle jestem Polka, że wszędzie pisze gdzie idę - obywatelstwo polskie, narodowość polska, tylko zamieszkała na Słowacji”. /To 82/

 „Jeszcze mam obywatelstwo polskie, z którego nigdy nie chciałam zrezygnować, mimo że była tu taka kuponowa prywatyzacja. (...) Tutaj na Słowacji każdy obywatel dostał, wybrał sobie, z której firmy chce sobie kuponową prywatyzację zrobić i zarobić dosyć dużo pieniędzy. Mogli to zrobić tylko obywatele słowaccy, ale do głowy mi nie przyszło, żeby ze względu na finansową korzyść miała zmienić obywatelstwo”. /BL 12/

 „Mi proponowali tak samo, żebym z obywatelstwa polskiego zrezygnowała, przyjęła obywatelstwo słowackie, mogłam mieć lepsze zatrudnienie, lepiej płacone itd., a ja – nie. Urodziłam się jako Polka i jako Polka umrę i na żadne wygody, czy finansowe, czy inne bym nie poszła, nie odpowiada mi coś takiego, bo albo jestem Polakiem, albo nie jestem”. /KE 64/

Niektórzy dość kategoryczne stwierdzali, iż nie wyobrażają sobie zmiany obywatelstwa polskiego na słowackie:

 „Żaden Polak nie zmieni sobie obywatelstwa na słowackie jeżeli ma już polskie, no bo takie nielojalne i tak po prostu się nie stanie. Myślę że zawsze się czujemy Polakami”. /BL 11/

 „Obywatelstwo to jest tak jak matka - mogę mieć tylko jedną.... A wtedy trzeba się było zrzec obywatelstwa polskiego a przyjąć obywatelstwo słowackie. A je nie widziałam w zasadzie przyczyny dlaczego miałabym to zrobić”. /BL 20/⁶

Aż 95 % dorosłych respondentów urodziło się w Polsce. W związku z tym nasuwa się pytanie, który kraj postrzegają respondenci za swoją ojczyznę. Jak zauważa Stanisław Ossowski „więź z ojczyzną jako nieodzowny element narodowej kultury, jest niezbędnym warunkiem przynależności do narodu”⁷. Część respondentów pojęcie ojczyzny odnosiła wyłącznie do Polski, traktując ją jako pierwszą i jedyną ojczyznę. Jednakże liczniejszą grupę badanych stanowili ci, którzy przyznawali się do posiadania dwóch ojczyzn - Polski i Słowacji. W tym wypadku ważnym zagadnieniem było pytanie „o pierwszeństwo”, czyli o to który z krajów uważany jest za pierwszą, a który za drugą ojczyznę. Jak można było przypuszczać, większość badanych uznawała, iż to Polska jest pierwszą, a Słowacja drugą ojczyzną. Jak dalej stwierdza Ossowski: „dopóki emigrant czuje nakaz moralny wiążący go z dawną ojczyzną, dopóki za swą prawdziwą ojczyznę uważa »stary kraj«, dopóty mamy prawo uważać go za członka tamtego narodu, z którego łona emigrował”⁸. Fakt, iż większość z badanych Polaków urodziła się w Polsce pozwalał przypuszczać, iż to właśnie ten kraj będą wskazywać jako swoją ojczyznę, względnie jako swoją „pierwszą ojczyznę”. Słowacja była określana jako „druga ojczyzna”, bądź też jako „miejsce, w którym mieszkam”. Tylko kilkoro respondentów uważało wyłącznie Słowację za swoją ojczyznę. Jakich argumentów używali respondenci uznający Polskę za swoją ojczyznę lub „pierwszą ojczyznę”? Wśród przyczyn wskazywano najczęściej na fakt urodzenia się w Polsce, spędzenia tam części swojego życia, oraz posiadanie rodziny w Polsce:

 „Polska to ojczyzną zawsze zostanie, tam było moje dzieciństwo, tam została moja rodzina. Wam jest trudno to zrozumieć, ale jeżeli człowiek wyjeżdża, tak zostawia za sobą wszystko. [Respondentka płacze]”. /Ge44/

 „No chyba Polska jako ten dom rodzinny to chyba już zawsze będzie pierwszy, nie? Ja to już jak długo, że już dłuższy czas nie idę do domu, to normalnie już się tęskni jakoś, za tą rozmową, tą swoją rozmową, tą ojczystą, nie? To już zawsze zostanie chyba tak, nie wiem to człowiek gdziekolwiek by był to tak ma, każdy wraca do tego swojego kraju jakoś, nie?”. / LH 86/

 „Polska jest dla mnie Ojczyzną - jest była i będzie”. /S 35/

 „Polska jest dla mnie wszystkim, tam są moje korzenie, tam się urodziłam, tam była moja najukochańsza mama, babcia, ojciec... To ciężko powiedzieć, to jest naprawdę tak wielkiego, ja Polskę naprawdę kocham, to jest mój kraj, moja ojczyzna”. /KE 64/

 „Polska to jest moja rodzinna ziemia, tam wszyscy są moi najbliżsi, tak na stare lata jeszcze chciałabym zobaczyć jeszcze rodziców, siostrę i jej syna, ciągnie mnie tam, bo człowiek urodzony, wychowany... A tu to jestem ze względu na dzieci. (...) Polska, była, jest i będzie [moją ojczyzną], mam tą w żyłach krew a i narodność mam polską”. /LH 68/

Z kolei Słowacja, wybrana przez Polaków na miejsce osiedlenia, wielokrotnie określana była przez nich jako drugi dom, druga ojczyzna:

 „Mi się wydaje że Polska zostanie zawsze dla mnie tą pierwszą ojczyzną, a Słowacja drugą.”. /KE 32/

 „Słowacja jest moją drugą ojczyzną, bo ojczyzna moich dzieci powinna być również moją ojczyzną. I tak ja odbieram Słowację, jako moją drugą ojczyznę. Kocham ten kraj, miłuję tych ludzi, którzy tutaj są”. /BL 19/

 „Czuję że mam dwie ojczyzny. W domu, przekraczając granice jestem bardzo wzruszona, wracam tu i znowu jestem w domu. Ja myślę, że tam gdzie jest rodzina i przyjaciele tam wszędzie jest dom”. /TN 21/

 „Właściwie będąc tu jadę do domu, a będąc w Polsce też jadę do domu – także jest to takie śmieszne. Ktoś mnie pyta: »gdzie jest twój dom?« i tu i tu, dlatego że ja nie widzę różnicy; tej różnicy według mnie nie ma aż takiej dużej. W naszym przypadku, nasza rodzina ma dwa domy”. /MT 33/

 „Polska jest takim powiedziałbym uczuciowym domem a tu, tu są te życiowe realia. Tak bym powiedział. Po prostu: kocham i to i to, i co tu dużo gadać”. /RV 59/

Tylko kilkoro respondentów za swą ojczyznę uznawało Słowację. Tak określali ją ci badani, którzy urodzili się na Słowacji, bądź też przyjechali do tego kraju we wczesnym dzieciństwie:

 „[Pierwszą ojczyzną jest dla mnie] jednak Słowacja chociaż to nie jest prawda Czechosłowacja. Tak dla mnie Czechosłowacja. Ja się urodziłam w Czechosłowacji i jest mi bardzo przykro że Praga nie jest moja stolicą, że mam takie mniejsze Państwo”. /BL 10/

 „Słowacja jest dla mnie ojczyzną, dlatego że urodziłam się w Polsce, w Warszawie, ale tutaj całe życie z nią mieszkam, od pół roku swojego życia. To właśnie jest moja ojczyzna, tutaj chodziłam do szkół, tutaj pracuję, tutaj żyję. To znaczy Słowacja jest moją pierwszą ojczyzną dla mnie, ale Polska jest dla mnie drugą ojczyzną. A na pierwszym miejscu na pewno Słowacja”. /KE 57/

Z przytoczonych wyżej fragmentów wywiadów wynika, iż zdecydowana większość przebadanych przedstawicieli dorosłej Polonii, czuje się Polakami i traktuje Polskę, jako swoją ojczyznę. Jeszcze raz należy tu podkreślić, że w dużej mierze wynika to z faktu, że badani stanowili pierwsze pokolenie emigracji. Jak już wspomniano tylko ośmiu respondentów pochodziło z małżeństw mieszanych narodowościowo. W tej właśnie grupie znaleźli się, ci, którzy deklarowali słowacką, względnie podwójną tożsamość narodową. Tożsamość ta wynikała także z długiego okresu zamieszkania na Słowacji.

 „Ja miałem ojca Czecha i miałem matkę Polkę. Urodziłem się w Polsce, niemniej jednak moja rodzina ze strony ojca po mieczu pochodzi z Czech. Na Słowacji czuję się Polakiem, w Polsce bardziej narodowości czeskiej. To jest właśnie takie ciekawe rozbicie osobowości. W Polsce podkreślałem swoją czeskość. Natomiast będąc tutaj podkreślam swoją polskość”. /BL 9/ (ojciec Czech, matka Polka)

 „Więcej się czuję Słowacką jak Polką, ale na pewno jest coś we mnie polskiego, ale na pierwszym miejscu jest właśnie ... się czuję Słowaczką”. /KE 57/ (ojciec Słowak pochodzenia węgierskiego, matka Polka; respondentka przybyła na Słowację mając pół roku)

 „Ja nie wiem no. Chyba pół na pół. Ale więcej tutaj no. Bo mówię Wam, cztery lata przeżyłam w Polsce”. /LM 75/(ojciec Słowak, matka Polka; respondentka przybyła na Słowację w wieku 4 latek)

W nawiązaniu do omówionych wyżej typów tożsamości polonijnej, wyróżnionych przez Andrzeja Chodubskiego, trzeba stwierdzić, iż wśród zbadanych przedstawicieli dorosłej Polonii występuje przede wszystkim tożsamość polska, oraz - w znacznie mniejszym zakresie - tożsamość polska zmierzającą do tożsamości dwukierunkowej. Z kolei biorąc pod uwagę przytoczoną typologię świadomości etnicznej według Andrzeja Palucha,to dwa z trzech przedstawionych przezeń typów tożsamości etnicznej, można odnieść do dorosłych respondentów. Pierwszy z owych typów tożsamości dotyczy sytuacji, w której utrzymywana jest zarówno polska świadomość narodowa jak i polska lojalność państwowa (obywatelstwo polskie). Przypadek ten dość często występuje u badanych, o czym świadczą wyżej cytowane fragmenty wywiadów oraz dane statystyczne, dotyczące całej populacji Polaków na Słowacji⁹. W znikomym stopniu wśród respondentów występuje drugi typ tożsamości, polegający na utrzymywaniu polskiej świadomości etnicznej przy równoczesnej lojalności państwowej wobec kraju osiedlenia¹⁰.

TOŻSAMOŚĆ NARODOWA RESPONDENTÓW MŁODZIEŻOWYCH

Badania młodzieży polonijnej, czyli drugiego pokolenia słowackiej Polonii, przeprowadzono na podstawie kwestionariusza ankiety. W przebadanej grupie ankietowanych znalazły się ostatecznie 62 osoby. Badania ankietowe objęły dzieci i młodzież polonijną w wieku od 10 do 30 lat. Łącznie uzyskano 56 ankiet od osób zamieszkałych na Słowacji, oraz 6 ankiet od osób przebywających na studiach w Krakowie. Zdecydowana większość z ankietowanych, bo aż 51 osób, urodziło się na Słowacji; a aż 56 osób to dzieci z małżeństw mieszanych narodowościowo¹¹. Już z tych danych wynika, iż drugie pokolenie słowackiej Polonii znacznie różni się od pierwszego pokolenia polskiej emigracji na Słowacji.

Jedno z najważniejszych pytań kwestionariusza ankiety dotyczyło zagadnienia tożsamości narodowej respondentów¹². Pytanie dotyczące tożsamości narodowej, zadano wszystkim 62 respondentom młodzieżowym, zarówno zamieszkałym na Słowacji jak i przebywającym na studiach w Polsce. Mimo tego, iż kwestia tożsamości jest zagadnieniem dość delikatnym i osobistym, żaden z respondentów, nawet spośród tych najmłodszych, nie pozostawił tego pytania bez odpowiedzi. Zasadniczym problemem było uzyskanie odpowiedzi na pytanie o to, jak kształtuje się tożsamość narodowa dzieci i młodzieży polonijnej – najczęściej drugiego pokolenia słowackiej Polonii.

Z uzyskanych odpowiedzi wynika, iż tylko 3 ankietowanych uważa się za Polaków, zaś 8 za Słowaków. ¼ ankietowanych określiła się jako Słowacy polskiego pochodzenia. Jednakże najwięcej, bo ponad połowa respondentów zadeklarowała podwójną, polsko-słowacką tożsamość. Interesującym jest fakt, iż podwójna tożsamość była wskazywana także przez osoby, które stwierdziły, że oboje ich rodziców posiada narodowość polską. Co ciekawe, tożsamość polsko - słowacką wskazały też dwie siostry, pochodzenia polsko-wietnamskiego. Kategorię ‘inna odpowiedź’ wybrało łącznie 5-ciu ankietowanych [Tab. 1].

Tab. 1. Tożsamość narodowa respondentów młodzieżowych

Pyt. 14 A i B Czy uważasz się za:	Liczba osób	Odsetek
Polaka	3	4,8
Słowaka	8	12,9
Słowaka polskiego pochodzenia	14	22,6
i Słowaka i Polaka	32	51,6
„w tej chwili bardziej Polką, a w Krakowie bardziej Słowaczką, pół na pół” /B/KR 1/	1	8,1
„więcej za Słowaka niż Polaka” /A/BL 4/	1
„za zwykłego człowieka” /A/ZI 49/	1
„ja się uważam za Słowaczkę, która ma połowę Polskę”  /A/MT 60/	1
„za praveho Oravaka, ako otec. Ale i tam i tam trochę mnie ciągnie..., te korzenie i tam i tam, ale bardziej jako Słowak” /A/ Trs 62/	1
Razem:	62	100

A zatem o ile większość dorosłych respondentów przyznawała się do polskiej tożsamości narodowej, to wśród młodzieży polonijnej samookreślenie własnej tożsamości jest znacznie bardziej zróżnicowane. W świetle przytoczonych wyżej danych można stwierdzić, iż drugie pokolenie słowackiej Polonii bądź posiada podwójną tożsamość, czyli tożsamość dwukulturową (dwukierunkową), bądź też zmierza w kierunku słowackiej tożsamości narodowej.

Według Romana Dzwonkowskiego tożsamość dwukulturowa charakteryzuje się występowaniem silnej identyfikacji i integracji z kulturą swoją i obcą, z jednoczesnym akceptowaniem obu kultur. Osoby dwukulturowe identyfikują się zarówno z kulturą dominującą jak i z kulturą własnej grupy etnicznej, uczestnicząc w obu kulturach. Dwukulturowość nie ma jednolitego charakteru, siła identyfikacji osób dwukulturowych z każdą z kultur zazwyczaj jest niesymetryczna; rzadko kiedy obie kultury mają dla jednostki jednakową wartość. Przeważnie osoby dwukulturowe przyjmują jakąś opcję za bazową, czyli tę, która odgrywa dominującą rolę w ich tożsamości etnicznej. Roman Dzwonkowski, opierając się na dostępnych wynikach badań stwierdza, że „u członków mniejszości etnicznych urodzonych w kraju zamieszkania, dwukulturowość występuje częściej niż inne formy identyfikacji kulturowej.(...) Osoby dwukulturowe częściej podkreślają posiadane kompetencje w zakresie każdej z kultur (np. znajomość dwóch języków), postrzegają większe nasilenie konfliktów między kulturami, a partycypacja w dwóch kulturach jest dla nich bardziej problematyczna. Bycie osobą dwukulturową w każdym wypadku jest jednak odbierane jako wartość pozytywna”¹³.

W przypadku respondentów młodzieżowych, którzy zadeklarowali tożsamość dwukulturową, silniejsza jest identyfikacja z kulturą słowacką. Ankietowani w większości posiadają świadomość swego częściowo polskiego pochodzenia, jednakże Słowacja, jako kraj ich zamieszkania, a także słowacka kultura i język¹⁴, są zdecydowanie bliższe dla większości młodych respondentów.A zatem w dwukulturowość nie ma jednolitego charakteru. Kultury polska i słowacka nie posiadają dla badanych takiej samej wartości, a tym samym ich identyfikacja z obiema kulturami jest niesymetryczna.

W świetle przeprowadzonych badań można stwierdzić, iż najczęściej to kultura słowacka jest przyjmowana za kulturę bazową, a więc kulturę odgrywającą dominującą rolę w procesie kształtowania się tożsamości narodowej respondentów młodzieżowych. Sądzę, iż twierdzenie to dobrze oddaje fragment wywiadu swobodnego, przeprowadzonego z jednym z dorosłych respondentów z Bratysławy:

 „Ja ich uczyłem od samego początku, jeszcze malutkie były, że wy jesteście Polakami i Słowakami. Pół na pół. Pół - Polakami i pół - Słowakami. Gdy tak zaczęli już myśleć, nie wiem, kiedy to było, może mieli trzy, cztery, pięć lat, kiedyś tak przy gościach chyba się ich spytałem: »słuchajcie, powiedzcie tutaj, kim jesteście, Polakami albo Słowakami?« Że i Polakami, i Słowakami. Ja mówię: »no to dobrze, jeżeli jesteście Polakami i Słowakami, to tak od pasa w górę jesteście Polakami, a od pasa w dół jesteście Słowakami«. -»Nie, nie, nie... « -»A jak, mówię«. -»My jesteśmy tak rozdzieleni, że jedna strona jest słowacka, a druga strona... Lewa jest słowacka, a prawa jest polska albo odwrotnie«. A ja mówię: -»a serce, potem, macie, na której macie stronie?« A Michał albo Kamila że na słowackiej. I ja już wiedziałem, że idę w dobrym kierunku. Że czują się i Polakami, i Słowakami, ale czują się Słowakami, bo serce mają słowackie. Gdyż ja uważam, że byłbym... Że zrobiłbym wielki błąd, gdybym im wmawiał, że serce mają polskie. Że są pół i pół, a serce mają polskie. Tu jest ich matka, tu się urodzili, niech się czują Słowakami. Ja jestem zadowolony z tego, że się czują bardziej Słowakami niż Polakami, ale kochają Polskę, bo mają tam rodzinę”. /BL 19/

Jednym z elementów świadczących o tożsamości narodowej jest zachowywanie tradycji i obyczajów¹⁵. W związku z tym respondentów zapytano o polskie i słowackie tradycje, jakie kultywowane są w ich domach rodzinnych¹⁶. Tradycje polskie wymieniło 42 ankietowanych, 10-ciu stwierdziło, iż w ich domach nie są podtrzymywane żadne polskie tradycje, zaś kolejnych 10-ciu nie udzieliło odpowiedzi na to pytanie. Większość z wymienionych tradycji (w przypadku aż 36 respondentów) związana była z obchodzeniem świąt religijnych, głównie Świąt Bożego Narodzenia oraz Świąt Wielkanocnych:

 „Łamanie się opłatkiem na wigilię, polska kuchnia, święconka na Wielkanoc”. /B/KR 3/

 „Varime poľske jedlá, počuváme velá piesní, kolędy”. /A/PO 11/

 „Na Veľkú noc si 1 vajíčko rozdelime na 4 časti pre každeho z 1 polky. Na sčedry den si dávame oplátky, navzajom prájeme si všetko dobre, zdravie od Boha”. /A/To 28/

 „Dodržujeme lámanie oblatku, ryby, kapustovu polievku, ovocie a pečivo, rozdelene jablka”. /A/To 29/

Ponadto wśród polskich tradycji obecnych w domach ankietowanych, wymieniono również dania polskiej kuchni, takie jak bigos i pierogi i „inne polskie potrawy, nieznane Słowakom”.

Część respondentów młodzieżowych zwracała uwagę, iż polskie i słowackie tradycję są do siebie bardzo zbliżone i w ich rodzinach obie tradycje przenikają się wzajemnie:

 „Poľske tradicie su veľmi blizke slovenským”. /A/Na 25/

 „To je čiastnočne niečo z poľských niečo zo slovenských”. /A/KS 5/

 „Zvyčajnie sa snažime kombinovať - takže máme vlastné poľsko - slovenské tradicie - hlavnie na Vianoce”. /A/PO 11/

 „Dodržujeme tradicie slovenske ale aj poľske”. /A/To 29/

W świetle uzyskanych odpowiedzi można stwierdzić, iż w domach rodzinnych większości respondentów młodzieżowych występuje przemieszanie się polskich i słowackich tradycji kulinarnych. Dla rodziców respondentów młodzieżowych polskie potrawy stanowią namiastkę polskości, szczególnie ważną w czasie świąt religijnych. Trudno jednak ocenić, na ile młode pokolenie słowackiej Polonii zachowa i przeniesie polskie zwyczaje kulinarne do swych przyszłych rodzin.

* * *

Aby móc prześledzić dalszy rozwój oraz przemiany kultury i tożsamości słowackiej Polonii, należałoby ponownie przeprowadzić badania tej zbiorowości, po upływie określonego czasu, np. dziesięciolecia. Szczególnie cenne byłoby ponowne dotarcie do respondentów młodzieżowych. Pozwoliłoby to na zbadanie kierunków zmian tożsamości drugiego pokolenia słowackiej Polonii, oraz tego czy rzeczywiście zmierzać ona będzie - jak można przewidywać na podstawie zrealizowanych badań - w stronę tożsamości słowackiej. Warto by wówczas dotrzeć także do szerszej grupy słowackich Polaków, zwłaszcza zaś do tych, którzy zamieszkują regiony Słowacji nie objęte podczas zrealizowanych badań.
__________________________________________________________

PRZYPISY

1 Paluch, Inkluzywne i eksluzywne rozumienie terminu „Polonia”, [w:] H. Kubiak, A. Pilch, (red.), Stan i potrzeby badań nad zbiorowościami polonijnymi,Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk1976, s. 58.

2 A. Chodubski, O tożsamości polonijnej, [w:] Tożsamość narodowa, kwestie narodowościowe i polonijne, (red.) A. Chodubski, Toruń 1998, s. 9-11.

3 Tamże, s. 22-23.

4 M. Lubicz-Miszewski, Polonia na Słowacji. Położenie. Kultura. Tożsamość. Studium socjologiczne, praca doktorska napisana pod kierunkiem prof. dr. hab. Zbigniewa Kurcza, Wrocław 2005. Maszynopis pracy doktorskiej znajduje się w Bibliotece Wydziału Nauk Społecznych Uniwersytetu Wrocławskiego.

5 Zob.: I. Przybyłowska, Wywiad swobodny ze standaryzowaną liczbą poszukiwanych informacji i możliwości jego zastosowania w badaniach socjologicznych, [w:] „Przegląd socjologiczny”, t. XXX, 1978, s. 53-68.

6 W podobnym tonie wypowiadała się pani prof. Maria Kwiecińska - Figura: „Nie wybrałam sobie właściwie Słowacji. Wybrałam sobie Słowaka za męża i dlatego puściłam Polskę. Polskę w dalszym sercu bardzo kocham i uważam za swą ojczyznę. I nie mam zamiaru nigdy - ani przedtem nie miałam - zrzec się jej obywatelstwa”. Jest to zapis wypowiedzi pani prof. Marii Kwiecinskiej - Figury, nadanej w audycji „Forum Polonijne” dnia 2 kwietnia 2005 roku w TV Polonia.

7 S. Ossowski, Analiza socjologiczna pojęcia ojczyzny, [w:] S. Ossowski, Dzieła, t. III, Z zagadnień psychologii ogólnej, Warszawa 1967, s. 233.

8 Tamże.

9 Z danych pochodzących ze spisu powszechnego z 2001 roku wynika, iż blisko 69 % obywateli deklarujących polską narodowość, posiada „obcą przynależność państwową”. Najczęściej są to osoby posiadające obywatelstwo polskie, zachowujące paszport Rzeczpospolitej Polskiej. Z kolei obywatelstwo słowackie posiada niecałe 30 % zamieszkałych na Słowacji Polaków. Zob.: Tab. 155A i 155B Bývajúce obyvateľstvo podľa národnosti a podľa pohlavia, päťročných vekových skupín a štátnej príslušnosti, zob. na:http://www.statistics.sk/webdata/slov/scitanie/def_sr/Data/100000/Z155A_100000.pdf (2006).

10 Zdecydowana większość respondentów - łącznie 85 osób na 91 badanych - przyznało się do posiadania obywatelstwa polskiego, zaś po 3 respondentów zadeklarowało obywatelstwo słowackie i podwójne obywatelstwo.

11 82 % ankietowanych urodziło się na Słowacji, pozostali przybyli do tego kraju (wraz z rodzicami) do 12 roku życia. Tylko 4 ankietowane osoby miały obojga rodziców narodowości polskiej.

12 Pyt. 14. Czy uważasz się za: a) Polaka; b) Słowaka; c) Słowaka polskiego pochodzenia; d) i Słowaka i Polaka; e) inna odpowiedź.

13 R. Dzwonkowski, Świadomość narodowa młodzieży…, op. cit., s. 23.

14 Według uzyskanych odpowiedzi połowa ankietowanych posługuje się wyłącznie językiem słowackim, zaś 35 % z nich używa zarówno języka słowackiego jak i polskiego.

15 A. Chodubski, O tożsamości polonijnej..., op. cit., s. 18-19.

16 Pyt. 4. Jakie polskie tradycje są kultywowane w Twoim domu? oraz Pyt. 13. Jakie słowackie tradycje są kultywowane w Twoim domu?