|
Prof. Piotr Eberhardt
Polacy na Białorusi
Liczebność i rozmieszczenie ludności polskiej według ostatnich spisów powszechnych
Na terytorium Republiki Białoruskiej w 1999 roku został zrealizowany powszechny spis ludności. Był to pierwszy spis przeprowadzony w nowych uwarunkowaniach geopolitycznych. Poprzedni miał miejsce w 1989 roku, czyli jeszcze w okresie istnienia Związku Sowieckiego. Dysponowanie dokumentacją tego spisu umożliwia przedstawienie sytuacji istniejącej współcześnie oraz daje możliwość porównywania aktualnych rezultatów do danych z czterech spisów powojennych (1959, 1970, 1979, 1989). Zawarte w nim informacje, odniesione do liczebności i rozmieszczenia ludności polskiej, stanowią podstawę wszelkich analiz i ocen statystycznych i merytorycznych. (Wiele informacji o zmianach liczebności ludności polskiej na Białorusi zawartych jest w książce autora pt. "Przemiany narodowościowe na Białorusi", Warszawa 1994).
W Białoruskiej SRS
Przed przystąpieniem do interpretacji najnowszego spisu ludności warto przedstawić wyniki spisów poprzednich. Pierwszy powojenny sowiecki spis ludności przeprowadzony był w 1959 r. Wykazał on na terytorium ówczesnej Białoruskiej SRS - 8.054,6 tys. mieszkańców. Narodowość polską zadeklarowało wówczas 538,9 tys. mieszkańców, czyli 6,7% zaludnienia kraju. Następne spisy ujawniły stopniowe zwiększanie się liczby ludności polskiej (1970 r. - 382,6 tys., 1979 - 403,2 tys., 1989 - 417,7 tys.).
Analizując te dane statystyczne należy zwrócić uwagę na sytuację Polaków mieszkających na terytorium Białoruskiej SRS. Ludność polska poniosła duże straty demograficzne w okresie drugiej wojny światowej. Była poddawana represjom ze strony okupantów sowieckich i niemieckich. Ponadto miały miejsce masowe deportacje w latach 1939-1941 oraz 1944-1945. Bezpośrednio po wojnie odbyła się repatriacja do Polski. Wyjechała wówczas prawie cała inteligencja i ziemiaństwo. Repatriowała się prawie w całości ludność miejska. Wyjechali bogaci chłopi bojący się kolektywizacji. Pozostała na miejscu ludność wiejska, najbiedniejsza i najmniej wykształcona. Wszystkie szkoły polskie, które działały w okresie międzywojennym, w latach 1939-1941 oraz podczas okupacji niemieckiej, a następnie w latach powojennych aż do 1949 r. zostały zamienione na szkoły białoruskie lub rosyjskie. Nie ocalała ani jedna szkoła polska. Zlikwidowano wszelkie instytucje i stowarzyszenia o charakterze polskim lub polskojęzycznym. Była to jedyna mniejszość narodowa w Białoruskiej SRS, której władze centralne, obwodowe, rejonowe i miejscowe nie uznawały i konsekwentnie nie przyjmowały wiadomości o jej istnieniu. Polaków uznano za "skatolicyzowanych Białorusinów". W żadnej republice ZSRR Polacy nie byli tak dyskryminowani jak w Białoruskiej SRS. W sąsiedniej Litewskiej SRS, we wsiach położonych o kilka kilometrów od granicy białoruskiej istniały szkoły polskie, nie było mowy o szykanowaniu języka polskiego.
Podporą moralną i elementem integrującym Polaków na Białorusi był Kościół rzymskokatolicki. Likwidacja wielu kościołów i parafii, które utrzymywały polskość i język polski wpłynęła destabilizująco na funkcjonowanie życia społeczności polskiej. W takich niesprzyjających warunkach trudno było zachować język ojczysty oraz kultywować w sposób jawny tożsamość narodową. Dochodziła do tego asymilacja naturalna. Bliskość językowa ułatwiała przyjmowanie języka rosyjskiego i białoruskiego początkowo w pracy, a później w domu. Procesy asymilacyjne były stymulowane przeobrażeniami o charakterze urbanizacyjnym, wyludnianiem się wsi oraz dużymi ruchami migracyjnymi. Pomimo tych niekorzystnych warunków utrudniających kultywowanie odrębności narodowych mniejszość polska nie uległa zagładzie i w kolejnych spisach (1970, 1979, 1989) około 400 tys. osób deklarowało narodowość polską.
Blisko 3/4 ludności polskiej mieszkającej na Białorusi skupiało się w obwodzie grodzieńskim. Polacy dominowali w rejonach woronowskim i szczuczyńskim, a w lidzkim i wołkowyskim stanowili ponad 1/3 ogólnego zaludnienia.
W niepodległej Białorusi
W rezultacie rozpadu Związku Sowieckiego ukonstytuowała się niepodległa Republika Białoruska. Nie wnikając w kwestie polityczne należy podkreślić, że odegrało to niezmiernie istotną rolę w życiu mniejszości polskiej. Prowadzona przez dziesięciolecia polityka sowietyzacji i indoktrynacji ideologicznej, zmierzająca do utworzenia człowieka sowieckiego, oderwanego od swych narodowych i religijnych korzeni przeszła do historii. Polacy na Białorusi uzyskali możliwość artykułowania swoich aspiracji i potrzeb. Dotyczyło to przede wszystkim wolności językowej, a głównie reaktywowania szkolnictwa polskiego i możliwości uczestniczenia w życiu religijnym. Stosunek nowych władz niepodległej już Białorusi do ludności polskiej oraz do Kościoła rzymskokatolickiego był niezbyt konsekwentny. Uregulowania prawne były ciągle niewystarczające, a władze szczebli lokalnych podchodziły niechętnie do dezyderatów ludności polskiej. Niemniej zaczęła ukazywać się prasa w języku polskim oraz po kilkudziesięciu latach przerwy utworzono pierwsze szkoły polskie szczebla podstawowego, w tym również za środki polskie powstały pierwsze szkoły średnie w Grodnie i Wołkowysku. Równocześnie nastąpiło odrodzenie Kościoła rzymskokatolickiego. Odtworzono sieć parafii i wyremontowano wiele zdewastowanych kościołów.
Sprawą, która budziła duże kontrowersje, była liczebność ludności narodowości polskiej. Wskazywano, że warunki sowieckie nie sprzyjały obiektywizacji spisów ludności i faktyczna liczba ludności polskiej jest znacznie wyższa. Szacunki w tej dziedzinie były bardzo różne (od 0,5 mln do 1,2 mln). Z tego powodu z niecierpliwością oczekiwano na wyniki nowego, przeprowadzonego już w odmiennych uwarunkowaniach politycznych spisu ludności. Zrealizowany spis w 1999 r. wykazał jedynie 396,0 tys. Polaków, czyli o 22,0 tys. mniej niż w 1989 r. Trudno ocenić wiarygodność spisu. Niewątpliwie były pewne naciski o charakterze psychologicznym, aby ludność żyjąca na styku narodowości polskiej i białoruskiej deklarowała narodowość niepolską. Mogło to wpływać na końcowe rezultaty spisu. Pomimo tego podanie przed urzędnikiem spisowym narodowości polskiej nie przynosiło za sobą sankcji prawnych, czy administracyjnych. Osoba o w pełni zdeklarowanej narodowości bez obawy mogła przyznać się do polskości.
Należy jedynie pamiętać, że ostatnich 50 lat musiało wpłynąć na liczebność ludności polskiej. Wynikało to głównie z procesów asymilacyjnych, które były stymulowane poprzez przemiany społeczne. Dużą rolę odegrały małżeństwa mieszane polsko-białoruskie i polsko-rosyjskie. Dzieci w takich rodzinach zazwyczaj przyjmowały opcję białoruską lub rosyjską. W dodatku trzeba zaznaczyć, że problem mniejszości polskiej na Białorusi jest niezmiernie złożony. Na terenach zachodniej Białorusi, głównie na pograniczu białorusko-litewskim, skupia się ludność katolicka używająca dialektu języka białoruskiego (tzw. tutejszego). W odróżnieniu od Polaków mieszkających na Litwie, którzy polskość deklarują w sposób zdecydowany, ludność mieszkająca w sąsiedniej Białorusi, pomimo że jest identycznego rodowodu etnicznego, łatwo poddaje się naciskom, a jej świadomość narodowa nie jest zbyt mocno ugruntowana. Na zapytanie o narodowość zazwyczaj odpowiadają, że są "polskiej wiary", mówią w języku "tutejszym" i są "obywatelami białoruskimi". Nie znaczy to, że nie ma wśród nich świadomych Polaków, ale wielu z nich utożsamia "narodowość" z "obywatelstwem". Z tego względu najnowszy spis niewiele wniósł nowej faktycznej wiedzy o liczebności i rozmieszczeniu ludności polskiej na Białorusi.
Nie wnikając w wiarygodność spisu, co jest zadaniem niezmiernie skomplikowanym, należy go w pełni przedstawić. Stanowi on bowiem jedyną skwantyfikowaną podstawę statystyczną do analizy interpretacyjnej. (Źródło: Czisliennost i osnownyje socjalno-demograficzeskije charakteristiki nasielienija Respubliki Bielarus po dannym pieriepisi 1999 g., Minsk 1999). Rozmieszczenie ludności polskiej według sześciu jednostek obwodowych prezentuje poniższe zestawienie.
Liczba ludności polskiej w 1999 r. według obwodów:
|
Lp.
|
Jednostki obwodowe
|
Liczba ludności w tys.
|
w tym ludność polska
|
|
1.
|
m. Mińsk
|
1 680,0
|
17,0
|
1,0
|
|
2.
|
Brześć
|
1 485,0
|
27,0
|
1,8
|
|
3.
|
Witebsk
|
1 377,0
|
21,0
|
1,5
|
|
5.
|
Grodno
|
1 185,0
|
294,0
|
24,8
|
|
6.
|
Mińsk
|
1 559,0
|
30,0
|
1,9
|
|
7.
|
Mohylew
|
1 214,0
|
3,0
|
0,2
|
|
Ogółem
|
10 045,0
|
396,0
|
3,9
|
Z wyjątkiem obwodu grodzieńskiego, gdzie Polacy według spisu stanowią 1/4 ogólnego zaludnienia, w pozostałych obwodach udział ludności polskiej jest znikomy. Z tego względu celowym wydaje się zaprezentowanie sytuacji narodowościowo-językowej w obwodzie grodzieńskim, położonym w bezpośrednim sąsiedztwie granicy polskiej i litewskiej.
Struktura narodowościowo-językowa ludności w obwodzie grodzieńskim w 1999 r. (w tys.):
|
Lp.
|
Narodowości
|
Liczba ludności
|
|
|
|
Ogółem
|
Uznających za język ojczysty
język swojej
narodowości
|
Wskazujący na język, którym posługują się w domu
|
|
|
|
|
|
język białoruski
|
język rosyjski
|
inny język
|
|
1.
|
Białorusini
|
738 216
|
648 890
|
446 768
|
290 910
|
538
|
|
2.
|
Polacy
|
294 090
|
55 129
|
173 100
|
104 524
|
*16 466
|
|
3.
|
Rosjanie
|
119 200
|
104 881
|
9 846
|
109 288
|
66
|
|
4.
|
Ukraińcy
|
21 166
|
7 223
|
3 237
|
17 289
|
640
|
|
5.
|
Litwini
|
2 964
|
1 783
|
1 166
|
907
|
891
|
|
7.
|
Inne narodowości
|
8 605
|
2 788
|
1 498
|
5 622
|
1 485
|
|
Ogółem
|
1 185 178
|
820 771
|
635 673
|
529 414
|
20 091
|
* W tym 16 406 Polaków rozmawia w domu w języku polskim.
W obwodzie grodzieńskim spis wykazał 294,1 tys. Polaków, z tego jedynie 18,7% uznało język polski jako swój język ojczysty. W domach polskich panuje język białoruski (58,8%), względnie język rosyjski (35,5%). Jedynie 5,6% Polaków używa we własnym domu języka polskiego. Można więc stwierdzić, że nawet na obszarach, gdzie Polaków jest wielu, też nastąpił faktyczny zanik języka polskiego. Dla oceny statystycznej tego zjawiska zostaną przykładowo podane informacje statystyczne dla dwóch rejonów, a mianowicie: woronowskiego i szczuczyńskiego. We wszystkich dotychczasowych spisach rejon woronowski był najbardziej polskim rejonem Białorusi, w szczuczyńskim natomiast przeważała ludność deklarująca narodowość polską, ale zawsze mieszkali tam również liczni Białorusini.
Struktura narodowościowo-językowa ludności w rejonie woronowskim w 1999 r.:
|
Lp.
|
Narodowości
|
Liczba ludności
|
w tym uznali za swój język ojczysty
|
|
|
|
|
język polski
|
język białoruski
|
język rosyjski
|
inny język
|
|
1.
|
Polacy
|
31 212
|
11 251
|
18 503
|
1 398
|
55
|
|
2.
|
Białorusini
|
3 963
|
48
|
3 431
|
483
|
1
|
|
3.
|
Rosjanie
|
1 234
|
12
|
257
|
961
|
4
|
|
4.
|
Litwini
|
716
|
9
|
214
|
7
|
486
|
|
5.
|
Ukraińcy
|
238
|
1
|
66
|
81
|
90
|
|
7.
|
Inne narodowości
|
253
|
2
|
30
|
38
|
183
|
|
Ogółem
|
37 621
|
11 323
|
22 508
|
2 969
|
821
|
Według wyników ostatniego spisu w rejonie woronowskim 83,0% mieszkającej tam ludności zadeklarowało narodowość polską. Można więc stwierdzić, że rejon ten położony w bezpośrednim sąsiedztwie granicy litewskiej, należący do historycznej Wileńszczyzny ma oblicze polskie. Pomimo tego jedynie 36,0% z nich wskazało język polski jako swój język ojczysty. Kolejną istotną informacją, która się ujawniła, jest niewielkie znaczenie języka rosyjskiego, który jest jedynie dla 7,9% zamieszkałej ludności rejonu woronowskiego językiem ojczystym. Tak niski udział ludności rosyjskojęzycznej jest na Białorusi zjawiskiem niespotykanym.
Rejon szczuczyński położony po północnej stronie Niemna, między Grodnem a Lidą, był zawsze obszarem skupiającym ludność polską. Ostatni spis ujawnił sytuację narodowościową dość zróżnicowaną.
Struktura narodowościowo-językowa ludności w rejonie szczuczyńskim w 1999 r.:
|
Lp.
|
Narodowości
|
Liczba ludności
|
w tym uznali za swój język ojczysty
|
|
|
|
|
język polski
|
język białoruski
|
język rosyjski
|
inny język
|
|
1.
|
Polacy
|
31 072
|
2 850
|
25 930
|
2 284
|
8
|
|
