Polacy w Niemczech 4

 

S³uchaj radia

po polsku

Polacy w Niemczech 5

kliknij - tutaj

 

Polacy w Niemczech 8

Zamów

Magazyn Polonii

PO-PROSTU

www.po-prostu.eu/

Polacy w Niemczech 9

Taniej jak z nami

do Polski nie polecisz!

kliknij - Wiecej info

Natychmiastowa

rezerwacja lotów

Zdrowie
w rodzinie!
 
Polacy w Niemczech 10
 
kliknij
Wiecej info

Pomoc psychologa!

 
Polacy w Niemczech 11
 
kliknij
Wiecej info.
Medycyna naturalna!
 
Polacy w Niemczech 12
 
 
Kliknij - Wiecej info.

niezale¿ne i neutralne doradztwo finansowe

Polacy w Niemczech 13

Janusz Czekala

kliknij - Wiecej info.

T³umacz

przysiêg³y jêzyka

POLSKIEGO

DOMINIKA HILGER

kliknij - Wiecej Info.

T³umaczenia i

Informacje

Polacy w Niemczech 14

kliknij - Wiecej info.

Izabela S. Demacker

Rechtsanwältin

Gabelsbergerstrasse 9

80333 München

Fon.: 089/85 63 63 55

Fax: 089/85 63 63 56

www.kanzlei-demacker.de

info@kanzlei-demacker.de

kliknij - Wiecej info.

Polonia w Niemczech 6

Przemys³aw ¦leszyñski, Mariusz Kowalski - Polska Akademia Nauk – „Rozmieszczenie geograficzne nazwisk a migracje“

Pomiar wielko¶ci i kierunków migracji miêdzynarodowych jest jednym z bardziej problematycznych zagadnieñ w badaniach spo³ecznych. Wp³ywaj± na to niedostatki oficjalnych statystyk, wynikaj±ce g³ównie z ró¿nic w definiowaniu imigrantów i emigrantów w krajach ¼ród³owych oraz docelowych. Przyk³adowo, klasyczne badania dr Barbary Sakson ze Szko³y G³ównej Handlowej wykaza³y, ¿e ró¿nica pomiêdzy oficjaln± emigracj± z Polski do Niemiec w latach 1980. (wówczas RFN i Berlina Zachodniego) odnotowan± w urzêdach statystycznych a faktyczn±, wyliczon± na podstawie porównañ danych z Ministerstwa Spraw Wewnêtrznych o przekroczeniach granicy „tam i z powrotem” (liczba osób, które faktycznie nie powróci³y do kraju) wynosi ok. 400 tys. osób1.

Jedn± z metod wykorzystywanych w badaniach pochodzenia ludno¶ci jest analiza wystêpowania nazwisk, charakterystycznych dla danej grupy narodowo¶ciowej. W ostatnich latach dziêki rozwojowi technik informatycznych i internetowych, powsta³y serwisy generuj±ce tego typu mapy na podstawie ró¿nych ¼róde³, takich jak bazy osobowe typu PESEL czy ksi±¿ki telefoniczne. Celem niniejszego artyku³u jest zasygnalizowanie, w jakim stopniu analiza czêstotliwo¶ci wystêpowania najbardziej popularnych nazwisk mo¿e byæ przydatna w polsko-niemieckich studiach migracyjnych.

Wyniki i ich interpretacja

 W niniejszym opracowaniu zamieszczono analizê czêsto¶ci wystêpowania 20 najbardziej popularnych nazwisk polskich w Niemczech. W badaniach wykorzystano dane serwisu internetowego Verwandt (www.verwandt.de), wed³ug których najczê¶ciej wystêpuj±cym nazwiskiem o typowo polskim brzmieniu jest „Kamiñski” (11,2 tys. rekordów). Nastêpne w kolejno¶ci to „Kowalski” (9,3 tys.), „Grabowski” (8,7 tys.) i „Jankowski” (6,6 tys.). Je¶li jednak uw-zglêdniæ ró¿ne formy zapisu (np. „Kovalski”, „Grabowsky” itd.), to liczby te wynios± odpowiednio 12,6; 10,3; 9,7 i 7,5 tys. (Tabela 1). Warto zwróciæ uwagê, ¿e kolejno¶æ jest tu odmienna od wystêpuj±cej w Polsce, gdzie najczêstsze nazwiska to odpowiednio „Kowalski”, „Wi¶niewski” i „Wójcik”.

Badania jêzykoznawców wykazuj±, ¿e ok. 13 proc. mieszkañców Niemiec nosi nazwiska pochodzenia polskiego2. Jednak wed³ug poni¿szych danych, gdyby zsumowaæ liczbê osób nosz±cych
w Niemczech 20 najczê¶ciej wystêpuj±cych nazwisk w Polsce, to odsetek ten w stosunku do populacji niemieckiej wyniós³by zaledwie 4 proc. Rozbie¿no¶æ ta jest zatem bardzo du¿a i niew±tpliwie wymaga wyja¶nienia, o którym w tej chwili trudno przes±dzaæ. Piêæ nazwisk ze wspomnianych 20 osi±gnê³o w Niemczech liczbê przekraczaj±c± 5 proc. ich liczby w Polsce: „Nowak” (8,8 proc.), „Grabowski” (7,9 proc.), „Kamiñski” (6,3 proc.) oraz „Koz³owski” i „Jankowski” (5,2 proc.). Nale¿y jednak pamiêtaæ, ¿e nazwisko „Nowak” w du¿ej czê¶ci przywêdrowa³o do Niemiec z Republiki Czeskiej.

Drugi ze wska¼ników przedstawionych w tabeli dotyczy relacji pomiêdzy bezwzglêdn± czêsto¶ci± wystêpowania nazwisk polskich w Niemczech oraz w Polsce i obrazuje si³ê odp³ywu migracyjnego („drena¿u”) w stosunku do obszarów ¼ród³owych. Najbardziej „odp³ywowym” nazwiskiem jest w tym wypadku „Grabowski” (16,9 proc.). Jak siê okazuje, nazwisko to w Polsce wystêpuje przede wszystkim w pó³nocno-wschodniej czê¶ci kraju, w tym na Warmii i Mazurach, co ³atwo wyt³umaczyæ przesz³o¶ci± historyczn±.

Analiza kartograficzna wskazuje na istotne prawid³owo¶ci w rozmieszczeniu  polskich nazwisk. Rejony bezwzglêdnej koncentracji to zw³aszcza Zag³êbie Ruhry, a ponadto najwiêksze o¶rodki miejskie pó³nocnych Niemiec, jak Berlin, Hamburg, Hanower i Brema. W wymiarze wzglêdnym, odniesionym do ca³kowitej populacji danego obszaru, wiêkszy udzia³ polskich nazwisk charakteryzuje zw³aszcza Meklemburgiê, pó³nocn± Brandenburgiê, a ponadto Saksoniê i Szlezwik-Holsztyn. Tam stosunkowo niewielka liczba polskich nazwisk stanowi powa¿ny odsetek z uwagi na mniejsz± liczbê ludno¶ci tych regionów. W wypadku nazwiska „Kowalski” mo¿emy wymieniæ np. Soltau-Fallinbostel, Peine, Wolfburg, Vechta, Brunszwik, Helmstedt i Holzminden w Dolnej Saksonii, Schwerin, Parchim, Güstrow w Meklemburgii, Rügen i Nordvorpommern na Pomorzu Przednim oraz Oberhavel, Prignitz, Poczdam i Frankfurt nad Odr± w Brandenburgii (Ryc. 1) 

W badaniach historycznych, etnograficznych i jêzykoznawczych najlepiej rozpoznana jest polska emigracja do Zag³êbia Ruhry3. Okazuje siê, ¿e w XIX w., kiedy kszta³towa³ siê ten okrêg przemys³owy, odsetek ludno¶ci pochodz±cej ze ¦l±ska, Poznañskiego, Prus Zachodnich i Wschodnich wynosi³ w¶ród górników ok. 25 proc. W niektórych rejonach (kreise) ludno¶æ mówi±ca po polsku stanowi³a ponad 10 proc.  Obecnie, pod wzglêdem ogólnej liczby polskich nazwisk, przoduj± takie o¶rodki jak Recklinghausen, Dortmund, Wesel, Essen oraz Bochum.

Mapy rozmieszczenia nazwisk mog± równie¿ pomóc zaobserwowaæ ¶lady przemieszczania siê mieszkañców niektórych regionów. Staje siê to mo¿liwe, gdy znane s± nazwiska charakterystyczne dla okre¶lonych obszarów. Dotyczy to na przyk³ad typowo wielkopolskiego nazwiska „Kaczmarek”. Jest ono wyj±tkowo liczne na obszarze Brandenburgii i Saksonii (Ryc. 2), co mo¿e sugerowaæ, ¿e w którym¶ momencie dziejów du¿a grupa emigrantów wywodz±ca siê z Wielkopolski w³a¶nie tam siê osiedli³a.

Wydawaæ by siê mog³o, ¿e analiza rozmieszczenia nazwisk jest bardzo dobrym narzêdziem do badania kierunków migracji. Mo¿na  by równie¿ próbowaæ wyci±gaæ wnioski dotycz±ce zró¿nicowania narodowo¶ciowego ludno¶ci poszczególnych obszarów. W wypadku migracji polsko-niemieckich sytuacja jest bardziej skomplikowana. Szczegó³owe studia wskazuj±, ¿e do Niemiec z polskobrzmi±cym nazwiskiem migrowali nie tylko Polacy, ale równie¿ Niemcy z terenów ¦l±ska i Pomorza oraz by³ych Prus Wschodnich, gdzie procesy germanizacji ludno¶ci autochtonicznej by³y bardzo silne. Osoby pochodzenia polskiego ju¿ w XVII w. stanowi³y oko³o 30% ludno¶ci Królewca. Nazwiska pochodzenia polskiego wystêpowa³y powszechnie w po³udniowej czê¶ci Prus Ksi±¿êcych, czyli na Mazurach. Udzia³ ludno¶ci z polskimi nazwiskami, zarówno Polaków jak i Niemców, znacznie zwiêkszy³ siê w pañstwie pruskim po aneksji ¦l±ska (1744 r.), Prus Królewskich (1772 r.) oraz Poznañskiego (1815 r.).

Migracje Polaków i osób pochodzenia polskiego nastêpowa³y w kilku du¿ych falach. Po pierwsze, mia³o to miejsce w ramach przemieszczeñ pod koniec II wojny ¶wiatowej i bezpo¶rednio po wojnie. Byli to ludzie pogranicza, w du¿ej mierze zniemczeni Mazurzy, Kaszubi, ¦l±zacy oraz przedstawiciele innych grup regionalnych. Ze wzglêdu na skalê ucieczek i wysiedleñ, które objê³y w sumie oko³o 7 mln osób (w tym oko³o 3 mln wysiedleñ na podstawie umowy poczdamskiej), czynnik ten wydaje siê bardzo znacz±cy w kszta³towaniu rozmieszczenia w Niemczech nazwisk o polskim brzmieniu.

Drugim czynnikiem maj±cym powa¿ny wp³yw na rozmieszczenie polskich nazwisk s± powojenne i trwaj±ce do dzisiejszego dnia emigracje ze ¦l±ska, zw³aszcza Opolskiego,  Warmii, Mazur oraz innych rejonów dawnego pogranicza polsko-niemieckiego. Dotycz± one tzw. ludno¶ci autochtonicznej, która po II wojnie ¶wiatowej zadeklarowa³a wprawdzie narodowo¶æ polsk±, ale z przyczyn polityczno--ekonomicznych migrowa³a do Niemiec, korzystaj±c z prawa do obywatelstwa niemieckiego, jakie dawa³o im ustawodawstwo niemieckie. Grupê tê wzmocnili równie¿ inni polscy emigranci, za czasów PRL bardzo czêsto staraj±cy siê o azyl polityczny. 

Na trzecim miejscu wymieniæ mo¿na wcze¶niejsze fale migracyjne, zwi±zane zw³aszcza z tzw. Ostfluch, czyli dziewiêtnastowiecznymi przemieszczeniami do tworz±cych siê o¶rodków przemys³owych
i zag³êbi górniczych. Najwa¿niejszym tego typu miejscem docelowych wêdrówek sta³o siê wspomniane Zag³êbie Ruhry. Zwiêkszone migracje osób nosz±cych polskie nazwiska nastêpowa³y tak¿e po utracie przez Niemcy czê¶ci wschodnich prowincji w wyniku postanowieñ konferencji wersalskiej i plebiscytów (Poznañskie, wiêksza czê¶æ Prus Zachodnich, czê¶æ Górnego ¦l±ska).

W czasach poprzedzaj±cych epokê industrialn± wymianie migracyjnej sprzyja³y silne zwi±zki polityczne miêdzy niemieckimi i polskimi ziemiami. ¦l±sk wchodzi³ w sk³ad monarchii austriackich Habsburgów, a pó¼niej brandenburskich Hohenzollernów (od 1741 r.). Pomorze i Prusy Ksi±¿êce zwi±zane by³y z Brandenburgi± od XVII w., a w XVIII w. sta³y siê czê¶ci± Królestwa Pruskiego. Migracji Polaków do Saksonii sprzyja³a unia personalna obu pañstw (1697-1764).

Podsumowanie

Analiza wystêpowania nazwisk jest cenn±, choæ nie pozbawion± wad, metod± analiz migracyjnych. Daje ona dosyæ szczegó³ow± informacjê o kierunkach migracji wed³ug niektórych krajów lub grup narodowo¶ciowych. Nie mo¿na jednak na jej podstawie oceniæ faktycznej liczby migrantów ani wielko¶ci nap³ywu w danym okresie, chyba ¿e dysponuje siê danymi porównywalnymi w ró¿nych okresach. Ponadto wystêpowanie okre¶lonego nazwiska na danym obszarze jest uwarunkowane nie tylko migracjami zagranicznymi, ale równie¿ wewnêtrznymi (przemieszczenia wtórne). W wypadku migracji polsko-niemieckich, na przesz³e i obecne rozmieszczenie bardzo du¿y wp³yw ma skomplikowana historia, zwi±zana m.in. z procesami obustronnej asymilacji ludno¶ci na obszarze politycznegoi etnicznego pogranicza. Na wielu obszarach fale migracyjne z ró¿nych okresów niew±tpliwie na³o¿y³y siê na siebie.

Podsumowuj±c, na podstawie samej tylko obecno¶ci polskich nazwisk, bez przeprowadzenia pog³êbionych badañ, trudno okre¶liæ, sk±d pochodzili emigranci o polskich nazwiskach oraz w jakim okresie nastêpowa³ ruch wêdrówkowy. A zatem, do formu³owanych niekiedy wniosków o kierunkach wspó³czesnych migracji polsko-niemieckich na podstawie statystycznego rozmieszczenia nazwisk, nale¿y podchodziæ z ostro¿no¶ci±.

_____________________________________________

Przypisy

1 Sakson B., „Wp³yw „niewidzialnych” migracji zagranicznych lat osiemdziesi±tych na struktury demograficzne Polski”, Monografie i Opracowania, 481, Szko³a G³ówna Handlowa, Warszawa 2002.

2 Rymut K., Hoffmann J., „Lexikon der Familiennamen polnischer Herkunft im Ruhrgebiet”, Instytut Jêzyka Polskiego PAN, Forschungsstelle Ostmitteleuropa an der Universtät Dortmund, Kraków 2006.

3 Czopek-Kopciuch B., „Nazwiska polskie w Zag³êbiu Ruhry”, Instytut Jêzyka Polskiego PAN, Kraków 2004.

4 Kowalski M., „Struktura etniczna Obwodu Kaliningradzkiego”, [w:] ¦wi±tek D., Bednarek M., Si³ka P. (red.), „Wspó³czesne problemy badawcze geografii polskiej - geografia cz³owieka”, Dokumentacja Geograficzna, 36, IGiPZ PAN, Warszawa 2008, s. 183-189.

Polonia Polacy w Niemczech