Jezyk

Kliknij - tutaj

Słuchaj radia

po polsku

kliknij - tutaj

REKLAMA

Zamów

Magazyn Polonii

PO-PROSTU

www.po-prostu.eu/

Taniej jak z nami

do Polski nie polecisz!

kliknij - Wiecej info

Natychmiastowa

rezerwacja lotów

Zdrowie

w rodzinie!

kliknij

Wiecej info

Pomoc psychologa!

kliknij

Wiecej info.

Medycyna naturalna!

Kliknij - Wiecej info.

niezależne i neutralne doradztwo finansowe

janusz-nowy

Janusz Czekala

kliknij - Wiecej info.

Naprawa samochodow w Polsce

kliknij

Wiecej info.

Tłumaczenia i

Informacje

kliknij - Wiecej info.

Izabela S. Demacker

Rechtsanwältin

Gabelsbergerstrasse 9

80333 München

Fon.: 089/85 63 63 55

Fax: 089/85 63 63 56

www.kanzlei-demacker.de

info@kanzlei-demacker.de

kliknij - Wiecej info.

Mgr Beata Kochan

Tożsamość a "Duch języka" w narodzie. Rzecz o języku polskim we współczesnych środowiskach polonijnych.

Edward Sapir pisał przed laty, iż : "układ wzorów kulturowych danej cywilizacji jest w pewnym sensie odzwierciedlony w języku, który cywilizację tę wyraża. Złudne jest przekonanie, że cechy istotne danej kultury można uchwycić i zrozumieć poprzez czystą obserwację, nie korzystając z pomocy symbolizmu językowego, który cechom tym nadaje znaczenie zrozumiałe dla całego społeczeństwa. Próba poznania pierwotnej kultury, bez odwołania się do języka społeczności reprezentującej tę kulturę, okaże się pewnego dnia równie amatorska jak trud historyka, który nie ma dostępu do oryginalnych dokumentów cywilizacji, która opisuje"¹. Także badacz kultury, Alfred Louis Kroeber twierdził, że jeśli dwa ludy dzielą między sobą taką samą (lub podobną) kulturę i mówią przy tym zupełnie różnymi językami, mogą uważać się za dwa oddzielne narody. Dla Kroebera nie istnieje kultura bez języka, ani język bez kultury: "obecnie żaden taki przypadek nie jest (...) znany. (...) Trudno sobie wyobrazić jakiekolwiek abstrakcyjne myślenie przebiegające bez udziału słów lub symboli wywodzących się ze słów. Wierzenia, religie i pewne formy organizacji społecznej również wydają się zależne od mowy: podziały kastowe, zasady zawierania małżeństw, stopnie pokrewieństwa, prawo i tak dalej"². Karol Wojtyła natomiast o związku języka z narodem pisał "(...) Gdy dokoła mówią językami, dźwięczy pośród nich jeden: nasz własny. Zagłębia się w myśli pokoleń i ziemię naszą opływa i staje się dachem domu, w którym jesteśmy razem..."³

Ze względu na rolę jaką język odgrywa w kulturze, oraz dziejach wielu narodów, w ciągu ostatnich dwustu lat, czyli od czasu ukonstytuowania się pojęcia "naród", powstało wiele koncepcji związanych z jego "duchem", oraz "duchem języka". Początków zainteresowania tym kulturowym nośnikiem, należy doszukiwać się w niemieckiej filozofii Georga Hegla i Johanna G. Herdera. Pierwszy z nich, odwołujący się do języka w sposób pośredni, jako ogniwa spajającego naród, pisał: " (...) duch narodu jest duchem określonym, który rozbudowuje się w pewien konkretny świat, istniejący i trwający w jego religii, w jego obrzędach i zwyczajach, w jego ustroju państwowym i politycznym ustawodawstwie, we wszystkich urządzeniach i we wszystko, co się w nim dzieje i odbywa. To jest jego dzieło i w tym ów naród jest"⁴. Herder natomiast widział nie tylko wewnętrzną formę mowy, ale dostrzegł powiązanie zachodzące między językiem a psychiką narodu. Jego zdaniem, jak zauważa Janusz. Obara, "psychika narodu, jako forma jego świadomości, wyciska swe piętno na języku, nadając mu określony wewnętrzny kształt, który umożliwia z kolei jej rozpoznawanie"5.

Dla tego niemieckiego badacza rzeczywistości (i jednocześnie bajkopisarza), wraz z ukutym terminem "duch narodu" pojawiło się pojęcie "duch języka"; oba traktowane nierozłącznie.

Kontynuatorem rozważań herderowskich myśli był Wilhelm von Humboldt także podkreślający nierozerwalność, a nawet pewnego rodzaju sprzężenie zwrotne zachodzące pomiędzy duchem narodu a językiem, czy myśleniem w ogóle a językiem. Według tego niemieckiego uczonego myślimy tak, jak mówimy, ale jednocześnie mówimy tak jak myślimy. Ucząc się języka umiemy nazwać otaczającą rzeczywistość, która w formie materialnej i niematerialnej, stworzona w toku rozwoju kultury, została zdefiniowana w języku tej kultury, dzięki czemu jej nazwanie staje się czynnością automatyczną i powielaną, przekazywaną z pokolenia na pokolenie. Osią mocno rozbudowanej teorii Humboldta jest przekonanie o nierozerwalnym połączeniu charakterystycznych cech danego narodu z postacią jego języka "gdyby znana była tylko jedna z tych danych, druga mogłaby być z niej wyprowadzona", "Język jest jak gdyby ucieleśnieniem ducha narodu, ich język jest duchem, a ich duch językiem, oba są więc identyczne"⁶. Tezy Humboldta, jak to w świecie nauki bywa, miały swoich zwolenników i przeciwników. Ci drudzy dopatrywali się w jego teoriach, irracjonalnego założenia, mówiącego iż z cech samego języka można wydobyć cechy danego narodu.

Badaniami nad "duchem języka" zajmowali się także Heymann Steinthal, który kontynuował i tłumaczył jednocześnie tezy Humboldta, oraz Moritz Lazarus; obaj podkreślali związek jednostki z psychologią narodu, doszukując się w tym związku analogii między językiem i psychiką jednostki a "duchem języka" i "duchem narodu".

Do bardziej znanych poglądów na istotę języka w rozwoju narodu, należy zaliczyć myśli L. Weisgerbera, wśród których główne miejsce zajmowała koncepcja językowego świata pośredniego, stanowiąca modyfikację humboldtowskiej tezy o "formie wewnętrznej". Według Weisgerbera "przedmioty i sprawy świata zewnętrznego nie docierają bezpośrednio do ludzkiej świadomości, lecz jakby "zatrzymują się" w owym świecie pośrednim; w którym człowiek przeobraża je w przedmioty intelektualne, wtedy

dopiero mogą zacząć odgrywać one rolę w procesie myślenia"7. Ten pośredni świat tworzony jest przez daną wspólnotę językową i wyrażany jest językiem tejże wspólnoty"8. Jednym słowem, wszyscy w ramach wielu kultur, w których żyjemy, jeśli nawet widzimy te same rzeczy i zjawiska, to interpretujemy je i przypisujemy im znaczenia zgodnie z przyjętymi w naszej kulturze, normami i wartościami.

"Duch narodu i języka" barwnie i ciekawie prezentował się m.in. w bajkach braci Grimm, gdzie w badaniach nad wyrazami, wskazywano na historię języka jako środka służącemu do zbadania "istoty niemieckości"⁹. W przedmowie do swoich "Baśni", bracia Grimm tłumaczyli dlaczego i gdzie zdobywali prezentowane bajki, stanowiące kolekcję ze skarbnicy narodowych podań. "Piękne bajki dolnoniemieckie (...) zawdzięczamy (...) swojskości dialektu w połączeniu z wewnętrzną spoistością (...). Tam, w owych sławnych z niemieckich swobód okolicach (Munster i Padeborn - przyp. B.K.) podania i baśnie zachowały się w niektórych miejscowościach jako niemal stała rozrywka, związana z pewnymi świętami, i kraj ten obfituje jeszcze w odziedziczone po przodkach zwyczaje i pieśni. Tam, gdzie pismo z jednej strony nie bruździ wprowadzając elementy obce i nie otępia nadmiarem, z drugiej zaś nie rozleniwia pamięci, i w ogóle wśród narodów, których literatura nie posiada wielkiego znaczenia, tradycja jako namiastka przejawia się w wyraźniejszej i czystszej postaci"10

Termin "duch języka" nie pojawia się bezpośrednio w tekstach braci Grimm, jednak jego istota ukazana została w odwzorowanych przekazach ustnych, jakie gościły, w głównie, wiejskich chatach w różnych regionach Niemiec.

Także w rodzimej literaturze baśń i bajka utrzymywały więź z kulturą ludową, dzięki czemu należały one zawsze do najważniejszych gatunków twórczych, tworząc jej. Zawierały w sobie elementy typowe dla naszego narodu łącząc tradycje, folklor, dialekt, obyczaje i historię. W dydaktyczny sposób "duch języka i narodu" uwięziony m.in. w bajkach i baśniach, przekazywał z pokolenia na pokolenie treści kulturowe, zachowując ciągłość historii i wiedzy o narodzie.

"Duch języka" podkreślany głównie w czasach idealizmu pozytywistycznego, jako "rzetelny wzór mowy Polskiej, aby naypóźniej potomkowie mieli się po czemu miarkować"¹¹, stanowił temat do rozważań Onufrego Kopczyńskiego. Według tego nauczyciele szkół pisanych i Collegium Nobilum, "duch języka" jest bardzo ważny dla trwania narodu gdyż "wszystkie ięzyki świata będące ludzkiemi, są w czemsiś do siebiepodobne; wszystkie iezyki , będące narodowemi, są w czemsiś od siebie różne"12.

Na temat ducha języka polskiego wiele pisał J.S.Kaulfuss. Poza wyraźną fascynacją giętkością naszego języka, jego bogactwem, treścią i formą, Kaulfuss podkreślał, iż poznanie narodu wymaga wiele trudu i aby ów naród dobrze poznać, najpierw należy poświęcić wiele uwagi jego językowi. "Dla poznania "ducha języka " i duchowej struktury, budowy danego narodu, ma intensywne bogactwo badanego języka, wyrażające się wielością kombinacji, pozwalających wyrazić różne niuanse, dostateczną, wystarczającą liczbę znaków na określenie różnych stanów duchowych, uczuć, które nie mogą być danemu narodowi obce"¹³

Podkreślane przez Kaulfssa niuanse, ukazują mentalność, która charakteryzuje sposób myślenia, mówienia i działania jednostek wychowywanych w podobnej rzeczywistości społecznej i kulturowej. Na tak rozumianą mentalność zwracali również uwagę Edward Sapir i Benjamin Whorf, amerykańscy etnolingwiści, prowadzący badania nad językami na początku XX w. Podobnie, jak ich niemiecki kolega, wskazywali na relatywizm kulturowy wyrażony w tzw. hipotezie Whorfa-Sapira. Mówiła ona, iż "nasza percepcja rzeczywistości i obraz świata zależą od struktury języka, w którego ramach dokonujemy tej percepcji i tworzymy ów obraz świata; albowiem myślenie jest zawsze werbalne i staje się rzeczywistością na gruncie i za pomocą określonego języka"¹⁴. Język według Whorfa i Sapira jest przewodnikiem po rzeczywistości społecznej i bez jego znajomości nie można poznać kultury w jakiej ta rzeczywistość się dzieje. To co jest istotne w ramach całej, złożonej teorii, to dwie tezy główne:

1. Język, będący tworem społecznym, jako system, w którym wychowujemy się i myślimy od dzieciństwa kształtuje nasz sposób postrzegania otaczającego świata

2. wobec różnic między systemami językowymi, które są odbiciem tworzących je odmiennych środowisk, ludzie myślący w tych językach rozmaicie postrzegają świat.¹⁵

Obie tezy zamykają się w stwierdzeniu, że otaczającej rzeczywistości nie można opisać bezstronnie, gdyż pewne obrazy, schematy myślenia i cała gama uczuć, emocji i doznań została zakodowana według klucza kultury i języka, w których każdy został wychowany. Podkreśla się tu wyraźny i silny związek języka z kulturą narodu i ich "ducha", który chociaż nie jest przedstawiony explicite, to przejawia się wciąż w ich tezach i rozważaniach jako efemeryczny element, który nawet jeśli jest trudny do zdefiniowania, to istnieje w świadomości wszystkich jednostek wchodzących w skład wspólnoty jaką jestnaród. Dzięki specyficzności i odmienności języka, oraz sposobu myślenia, narody zatrzymują w ramach wspólnoty, to co jest w nim istotne dla jej członków i wyraża się w typowy dla ich kultury sposób.

Współcześnie termin "duch języka" traktowany jest jako archaizm i został zastąpiony pojęciem przedstawianym w polskiej lingwistyce jako "moc języka" lub "wrodzona moc języka"16. Władysław Miodunka uważa za ową moc " te cechy języka, które są związane z ludem (narodem) używającym go: z jego liczbą, dochodem narodowym, mobilnością, produkcją, kulturą i ekonomią"17. Miodunka zwraca także uwagę na fakt, iż "moc języka zależy od zjawisk zewnątrzjęzycznych (pozajęzykowych), związanych z faktem, że jakiś język jest narzędziem komunikacji, które pozwala przekazywać (komunikować) ważne informacje tym, którzy są ważni dla użytkowników języka"18

"Duch języka", czy "moc języka" stanowią, na co wskazują humaniści na przestrzeni ostatnich dwustu lat, o sile i potędze jego trwania, co w szczególny sposób dotyczy Polaków. Maria Bobrownicka podkreśla iż " jedynie w przypadku Polaków mamy do czynienia z paralelnym rozwojem świadomości narodowej i narodowego języka"¹⁹.

Na temat roli języka, szczególnie języka polskiego, zdania naukowców są spójne, zarówno wobec rodaków żyjących w Polsce, jak i tych, którzy mieszkają poza granicami naszego kraju. Wspólny jest także wyrażany niepokój o trwałość naszego języka wśród emigracji, co zwłaszcza w ostatnim dziesięcioleciu jest szczególnie mocno akcentowane. Życie na obczyźnie stwarza sytuację, w której dbałość o zachowanie języka narodowego, jako głównego elementu kultury naszego kraju, wspólnego dobra wypracowywanego przez wiele pokoleń, wymaga świadomych działań na rzecz jego pielęgnacji. Zadanie to nie jest łatwe. Dlatego też działania te wspierane są przez organizacje polonijne, kościelne i media. Dzieje się tak ponieważ "język - na co wskazuje J.J.Smolicz - jest wyrazem solidarności z narodem, oraz wszystkimi Polakami, niezależnie od tego, gdzie się znajdują; to świadome lub nieświadome odwoływanie się do całego kulturowego dorobku Polaków". Dlatego też " Polak za granicą (...) winien pielęgnować i odnosić się z szacunkiem do (...) polszczyzny"²⁰.

Język polski stanowi, na całym świecie, czynnik integrujący środowiska polonijne, pełni istotną rolę w ich kształtowaniu, jest także pomostem łączącym emigracyjne pokoleniapozwalając tym samym kolejnym generacjom na pielęgnowanie polskiej kultury poza granicami kraju. To właśnie środowiska polonijne, zaraz po rodzinie, dbają o trwałość językowego i narodowego "ducha", przejawiającego się w zbiorowym podtrzymywaniu świadomości "bycia Polakiem". Wielu polskim emigrantom kontakt z rodakami, rozmowy w ojczystym języku, pielęgnowanie pamięci historycznej, tradycji i obyczajów, pozwala na zniwelowanie tęsknoty, nostalgii, oraz wzmocnienie swojej pozycji wśród innych grup etnicznych. Pozwala także na określenie swojej tożsamości jednostkowej i kolektywnej.

Język polski odgrywa w procesach integracyjnych olbrzymia rolę, co podkreśla J.J. Smolicz21 "Polacy stanowią jeden z najlepszych przykładów kultury, w której język ojczysty ma status wartości podstawowej bądź centralnej". Z tego powodu integracja środowisk polonijnych i kultywowanie w nich przekazu kulturowego w rodzinnym języku stanowi w dużej mierze o jego przetrwaniu. Ma to szczególne znaczenie w dobie procesów globalizacyjnych, unifikujących wieloetniczne społeczności niemal całego świata.

Dobrym przykładem pielęgnacji języka polskiego i jej ewolucji, są emigranci ze Stanów Zjednoczonych, opisywani przez Williama I. Thomasa i Floriana Znanieckiego w " Chłopie polskim w Europie i Ameryce". Wspomniani badacze zwracali uwagę na wykształcenie emigrantów z przełomu XIX i XX w., jako czynnika wzmacniającego poczucie identyfikacji z krajem, wynikającym ze słabej asymilacji, a przez to zamykanie się wewnątrz własnej grupy etnicznej.

Społeczność emigrantów z Polski w Ameryce, do połowy XX w. tworzyli ludzie legitymizujący się niskim z reguły wykształceniem oraz słabą znajomością języka kraju przyjmującego. Trudna komunikacja z krajem ojczystym, wynikająca z ogromnych odległości i trudnych w tamtych czasach możliwości komunikacyjnych, zmuszała do przyjęcia określonych postaw i zachowań pozwalających na znośną egzystencję.

Pisał o tym m.in. Stefan Nowakowski²² " Chłopski charakter polskiej emigracji decyduje do dziś (tj. do połowy lat 50-tych. Przyp. B.K.) o jej obliczu społecznym, życiu organizacyjnym, strukturach rodzin, tradycyjnej funkcji kościoła, o samym mechanizmie wchodzenia do społeczeństwa amerykańskiego, życiu kulturalnym i aspiracjach" Znajomość języka polskiego wśród Polonii amerykańskiej znacznie ewoluowała. Jeszcze pod koniec XX w. tworzone kolonie przypominały polskie wsie przeniesione przez ocean " Polska kolonia tworzyła się tutaj w sposób swobodny i bezplanowy (...)Początkowo też była to społeczność głównie kawalerska. Wyjeżdżali sami mężczyźni na zwiady. Ściągali następnie krewnych i sąsiadów(...) Familijno-sąsiedzki sposób komunikowania siękolonistów spowodował, ze do kolonii napływał głównie element, który był nie tylko etnicznie jednorodny, ale pochodził z tych samych okolic. Porządek społeczny (...) wyrastał z tych treści społecznych, zwyczajów, obyczajów i pojęć moralnych i organizacyjnych, które ze sobą i w sobie emigranci przynieśli(...). Odtwarzano tez możliwie wiernie wzory społeczne przeniesione z wiejskiego, sąsiedzkiego życia".

Język polski w tym czasie był często jedynym znanym językiem, a "własne" wsie, tworzyły zamknięty krąg społeczności, ograniczający wpływy z zewnątrz. Z biegiem lat do USA napływała nowa emigracja. W latach 40-tych XX w. zaczął się zmieniać jej charakter; tym co różniło nowa i stara emigrację to klasa społeczna, wykształcenie, znajomość języka, często zaangażowanie polityczne w sprawy Polski. Za polskim chłopem i robotnikiem zaczęła napływać inteligencja. Wraz z jej napływem Polonia zaczęła "rozpraszać" się terytorialnie. Sprzyjała temu między innymi znajomość języka, większe powiązania ze społecznością USA. W skupiskach, czy nawet "gettach" zaczęli żyć ludzie, którzy mieli problemy z adaptacją, nauka języka, posiadający niski status społeczny. Ci, którzy potrafili znaleźć się w amerykańskich realiach, asymilując się, często zatracali potrzebę znajomości języka ojczystego. Ponadto życie poza polskimi enklawami nie ułatwiało zachowania i nauki języka polskiego.

" Na przestrzeni ostatnich 15-20 lat w licznych parafiach (...), sytuacja zmieniła się o tyle, ze w języku polskim czyta się jedynie Ewangelię przed jedna z porannych mszy, suma z kazaniem zaś i śpiewy są w języku angielskim". Jak dalej wspomina St. Nowakowski23 "wyższe uczelnie chicagowskie jak i sami studenci polskiego pochodzenia nie wykazują zainteresowania kultura polską (...), zanika również prasa w języku polskim, jako, że jest coraz mniej amerykanów polskiego pochodzenia umiejących czytać po polsku"24 "W ten sposób ginie następny z głównych elementów spajających Polonię"²⁵ Zanikają także polskie parafie. "Amerykański kler polskiego pochodzenia przyczynił się w dużej mierze do zaniku polskiego charakteru parafii. Dotyczy to najczęściej kleru wykształconego w Ameryce, rzadziej natomiast tych, którzy ukończyli seminaria w Polsce. Widząc, że ich osobista kariera w Kościele ograniczona jest z powodu polskości, zaczęli ograniczać te polskość w swoich szkołach i działalności parafialnej"26 " Amerykanie polskiego pochodzenia opuszczają polskie parafie przechodząc do parafii terytorialnych, które nie są już parafiami etnicznymi. Coraz więcej polskich szkół i kościołów zamyka się (...) a polskie parafie zatracają swa polskość. Tylko nieliczne szkoły parafialne nauczająpolskiej historii i kultury, a także coraz rzadziej nauczają języka polskiego. Przeciętny Amerykanin polskiego pochodzenia dowiaduje się więcej w szkole parafialnej o historii i problemach Murzynów i Latyno-Amerykanów, niż o jego własnym dziedzictwie kulturowym, pomimo tego, że jego rodzice i dziadkowie ogromnym wysiłkiem budowali te szkoły"27 Najwyraźniej od połowy XX w. język polski zanika, na rzecz języka angielskiego. Dzieje się tak m.in. ze względu na wyższy poziom wykształcenia oraz większe poczucie wartości poszczególnych osób; im wykształcenie jest wyższe tym większa jest emancypacja, a tym samym mniejsze zainteresowanie życiem w zbiorowości polonijnej, co prowadzi do jej zaniku. "Wtapianie się" w amerykańską społeczność sprzyja zanikowi potrzeby integracji, także stereotypowy obraz Polaków nie sprzyja w wielu wypadkach przyznawaniu się do swoich korzeni w obawie o gorsze traktowanie, nieufność i niechęć środowiska zawodowego lub sąsiedzkiego.

Także w Europie wyższy poziom wykształcenia emigrantów, znajomość języka kraju osiedlenia, polityka pluralizmu kulturowego pozwalająca na łatwiejsze procesy asymilacyjne i "wtapianie się" w zazwyczaj wielokulturowe społeczeństwa nowoczesnej Europy, także prostsza komunikacja z Polską osiągniętą dzięki najnowszym zdobyczom techniki, oraz tempo życia wraz z medialną gloryfikacja konsumpcyjnego i hedonistycznego stylu życia, sprawiają, ze współczesny emigrant coraz rzadziej odczuwa potrzebę przynależności do organizacji polonijnych. Tym samym zwraca się uwagę w świecie nauki na redukcję polskich wartości, zachwiane procesy identyfikacyjne i zanik języka polskiego poza granicami kraju.

Na proces zaniku języka polskiego wśród Polonii rozmieszczonej na całym świecie wskazują działacze organizacyjni środowisk polonijnych, naukowcy i sami emigranci. Badająca stan Polonii na byłych terenach ZSRR Zofia Kurzowa, pisze: "W miarę przesuwania się pokoleń znajomość język polskiego maleje, aż do zaniku zupełnie. Nad wszystkimi językami dominuje język rosyjski"28 Kurzowa za podstawowy czynnik odpowiedzialny za osłabianie języka polskiego wskazuje " zmniejszenie się liczby wiernych, a więc osłabienie kontaktu z kościołem, który stanowił ostoję języka polskiego, oraz wzrost ogólnego wykształcenia ludności"29.

Jednocześnie podkreśla rolę organizacji polonijnych, integrujących i skupiających ludzi, mających na uwadze wartości narodowe, przechowywane dla następnych pokoleń w trosce o dbałość własnych korzeni: "życie różnych wariantów języka ojczystego (...) pozwala także przewidywać, że Polonia ta ma poważne szanse utrzymywania swojej odrębności oraz rozwoju własnej kultury, tradycji narodowych i językowych"30.

J. Labocha, zajmująca się wpływem świadomości narodowej na język ludności polskiej Śląska Cieszyńskiego, wskazuje na istotną rolę instytucji wychowawczych wśród najmłodszych pokoleń, jako tych, które trwale wpływają na znajomość języka i kształtowanie tożsamości "w utrzymaniu świadomości narodowej dużą rolę odgrywa tradycja rodzinna oraz szkoła polska. Pomimo posługiwania się w codziennych kontaktach gwarą, Polacy na Śląsku Cieszyńskim w Czechosłowacji odczuwają duży szacunek i przywiązanie do polszczyzny ogólnonarodowej którą, w opozycji do języka czeskiego, uważają za swój język ojczysty"³¹. Wspomniany już J.J. Smolicz, także wskazuje na rodziny i rolę szkolnictwa w kształtowaniu tożsamości narodowej oraz znajomości języka polskiego, jednak jego uwagi cechują się mniejszym niż M. Bobrownickiej entuzjazmem, chociaż jest w nich sporo optymizmu "Z naszych badań wynika, że w (...) środowisku pedagogicznym właśnie w szkole zostaje przetrwany kulturowy przekaz etniczny.(...)Większość anglo-australijskich autorów ekspertyz dostrzega już, że obecna polityka społeczno-oświatowa zdecydowanie preferuje wartości anglosaskie, mimo to z ostrożnością i niechęcią myśli się o jakiś radykalnych przedsięwzięciach mogących zmienić ten stan rzeczy"32.

O braku instytucji uczących we Francji języka polskiego, a przez to jego nieznajomości pisze Anna Masiewicz, która zwraca uwagę na zmianę jaka zachodzi w zakresie znajomości języka polskiego i francuskiego wśród tzw. starej i nowej emigracji. Pierwsza, legitymująca się niskim wykształceniem, często do dnia dzisiejszego nie zna języka francuskiego, natomiast najmłodsze pokolenie, odwrotnie, nie zna języka polskiego. "Od kilku lat obserwujemy jednakże pewien niewielki postęp w dziedzinie posługiwania się językiem francuskim (...), ponieważ dziadkowie zmuszeni są używać tego języka przy porozumiewaniu się ze swoimi wnukami i prawnukami. Ci ostatni w szczególności nie mówią po polsku, a jeżeli uczą się języka polskiego, to praktycznie jako języka obcego, w środowisku szkolnym"³³.

Jarosław Załęcki także wskazuje na erozję języka polskiego wśród emigracji niemieckiej "Istotny wpływ na uznanie języka polskiego za język "domowy" wywierają podobnie jak przy jego znajomości takie czynniki, jak wyższe wykształcenie, młodszy wiek oraz krótszy czas pobytu na emigracji. Potwierdza się jednak reguła, iż z czasem językpolski wypierany jest stopniowo przez inny język, zwłaszcza język kraju osiedlenia. Na używanie języka polskiego w rodzinach pozytywnie wpływa częste przebywanie w środowiskach polonijnych oraz więź z parafią polską, co świadczy o znaczącej roli parafii polskiej dla podtrzymywania języka ojczystego w polskich domach. Osoby badane, które określają się jako "Polacy", częściej posługują się językiem polskim w domu niż osoby identyfikujące się z narodowością niemiecką bądź też mające kłopoty z własna identyfikacja etniczną"34. Jednocześnie K. Wóycicki zwraca uwagę na coraz słabszą pozycję organizacji polonijnych w Niemczech "W Dusseldorfie działalność organizacji polskojęzycznych jest bardzo skromna (...) Jedynie dwie z nich są formalnie zarejestrowane (...). respondenci mają dość ustalona i negatywna opinię o organizacjach polonijnych jako przestarzałych w formie, nieskutecznych, a przede wszystkim szalenie skłóconych"35

Praktycznie na całym terytorium Niemiec, znajomość języka polskiego i przynależność do organizacji polonijnych komplikuje sytuacja prawno-pobytowa emigrantów z Polski, z których zdecydowaną większość określa się jako "późnych wysiedleńców", a więc pełnoprawnych obywateli Niemiec. Wspomniane komplikacje wynikają z różnego postrzegania tej grupy zarówno przez Polaków mieszkających w Niemczech jak i samych Niemców. Sytuację tę obrazuje wypowiedź jednego z emigrantów zaprezentowana przez Wóycickiego w "Być Polakiem w Niemczech": " Jeżeli chodzi o ludzi, którzy tutaj zostali na papierach niemieckich i teraz należą do związku Polaków to sądzę, ze chyba im się coś pomyliło. Przyjechali tutaj dobrowolnie, przynajmniej z tego młodszego pokolenia. Wszyscy mogli przecież pozostać w Polsce. Dla mnie jest to nielogiczne. Przyjechali tutaj, określili się jako Niemcy, bo inaczej nie mogliby dostać obywatelstwa, a teraz zawiązują związki polskie. To coś tu nie jest w porządku"³⁶.

Wśród Polonii rozsianej po całym świecie dostrzega się poważny kryzys w zakresie pielęgnacji języka polskiego, oraz stopniowe zanikanie egid polskości w postaci organizacji polonijnych, promujących naukę języka polskiego i dbających o pielęgnowanie narodowych tradycji i historii. Problem staje się coraz jaskrawiej naświetlany przez różne środowiska polonijne, jednak jak się wydaje, pamięć o wspaniale działających jeszcze do niedawna, organizacjach polonijnych i bogata na ich temat literatura, przysłania coraz bardziej ponury obraz rzeczywistości.

Prezentowana praca ma na celu ukazanie jak w ciągu tylko dwu pokoleńpielęgnowana jest kultura narodowa, oglądana przez pryzmat drugiego pokolenia emigrantów mieszkających w Berlinie. Wpływ jaki wywierają na tę kultywację "ducha i języka " narodowego organizacje polonijne w Berlinie przedstawiony jest w dalszej części pracy w rozdziale " Organizacje polonijne w Berlinie po II wojnie światowej".

_______________________________

Przypisy

1 E.Sapir, Status lingwistyki jako nauki , w : Kultura, język , osobowość, s.88

2.Tomasz Siemieński, Problematyka relacji między językiem kulturą w procesach językoznawców amerykańskich, język a kultura

3 Karol Kardynał Wojtyła, Ojczyzna, urywek wiersza przedstawiony w: Władysław Miodunka (red.) Język polski w świecie, wyd. PWN, W-wa ...s.

4 Georg Hegel, Wykłady z filozofii dziejów, t. 1, PWN, W-wa1958, s.25

5 Jerzy Obara, Kategoria ducha językowego w poglądach niektórych niemieckich i polskich myślicieli XIX i XX wieku, Język a kultura nr. ....... s.84

6 J. Obara, op. cit., s. 85

7 J. Obara, op.cit., s. 87

8 J. Obara, op.cit., s. 84

9 J. Obara, op.cit., s. 84

10 Grimm, Baśnie, Ludowa Sp. Wydawnicza, W-wa 1989, s.7.

11 O. Kopczyński, O duchu języka polskiego, wyd. z 1804 r., s.7

12 O. Kopczyński, op. cit. s.7

13 J.Obara, op. cit. s.89

14 B.L.Whorf, Język, myśl, rzeczywistość, Wyd. Państwowy Instytut Wydawniczy, W-wa 1982, wstęp Adama Schaffa, s. 6

15 Whorf, ,op. cit. s.16

16 Władysław Miodunka (red.), Język polski w świecie, art.Moc języka i jej znaczenie w kontaktach językowych i kulturowych

17 Miodunka,. art. Moc języka i jej znaczenie w kontaktach językowych i kulturowych

18 Miodunka,. art. Moc języka i jej znaczenie w kontaktach językowych i kulturowych

19 Maria Bobrownicka (red.), Język a tożsamość narodowa, Universitas, Kraków 2000, s.21

20 J.J. Smolicz, ..., [w:] Władysław Miodunka,..., s.11

21 J.J.Smolicz, Język jako wartość podstawowa kultury, [w:]Język polski w świecie...s.23-38

22 Florian Znaniecki, William Thomas Chłop polski w Europie i Ameryce, Ludowa Sp. Wydawnicza, W-wa 1976 t. 1, s. 13

23 F. Znaniecki, op. cit. ze wstępu J.Chałasińskiego, s. 7-28

24 F. Znaniecki, op. cit. ze wstępu J.Chałasińskiego, s. 7-28

25 F. Znaniecki, op. cit. ze wstępu J.Chałasińskiego, s. 7-28

26 F. Znaniecki, op. cit. ze wstępu J.Chałasińskiego, s. 7-28

27 F. Znaniecki, op. cit., s. 303

28 Miodunka, op. cit., s. 35

29 Miodunka, op. cit., s. 35

30 Z. Kurzowa, Język polski w ZSRR, [w:] Miodunka, Język polski na świecie, s. 143 . Autorka artykułu pisze o trzech rodzajach gwary. Są to: gwara ludowa, dialekt kresowy i język literacki, wyróżniane wśród Polonii na Litwie, a pielęgnowanych w domu rodzinnym, organizacjach i nielicznych szkołach.31 Miodunka, op. cit., s. 157

32 J. J. Smolicz, Kultura i nauczanie w społeczeństwie wieloetnicznym, PWN, W-wa 1990, s. 369

33 Miodunka, op. cit., s. 200

34 Jarosław Załęcki, rozdz. IX [w:] Leon Dyczewski, Polacy w Bawarii. Tożsamość etniczno-kulturowa. Wchodzenie w społeczeństwo niemieckie, Wyd. KUL, Lublin 19993, s.201

35 Kazimierz Wóycicki, Poczucie tożsamości i więź grupowa osób polskojęzycznych, [w:] Anna Wolff-Powęska, Ebrerhard Schulz (red.), Byś Polakiem w Niemczech, Instytut Zachodni, Poznań 2000, s.337

36 K. Wóycicki, op.cit.s. 338

Polonia Polacy w Niemczech