|
Polska tożsamość na emigracji
Ukazał się II tom DIASPORY – czasopisma wydawanego przez Ośrodek Studiów i Badań Polonijnych Uniwersytetu Szczecińskiego. Kim jesteśmy?
Pytanie to, stawiamy sobie wszyscy i niejednokrotnie w różnych sytuacjach i w różnych okresach naszego życia społecznego. Rzecz jasna odpowiedzi zależą od konkretnych sytuacji, od sfer naszego życia psychicznego i zbiorowego od czasu, w jakim te pytania sobie zadajemy. Jedną z klasycznych takich sytuacji jest uczestniczenie w diasporze polskiej.
Najczęściej pytania te mają kontekst narodowy, ale też kulturowy, społeczny, religijny, ekonomiczny. Odnoszą się one również do refleksji nad własnym „ja”.
Współczesna socjologia i psychologia poświęca wskazanym wyżej kwestiom wiele uwagi. Problem tożsamości migranta czy członka jakiejś diaspory narodowej lub religijnej doczekał się wielu opracowań i wielu różnorodnych ujęć teoretycznych. - Z. Bokszański – odwołując się do ustaleń K. Lewina i do badań L. Driedgera nad cechami tożsamości narodowych emigrantów w Kanadzie – wskazuje na trzy możliwe wymiary identyfikacji (tożsamości) narodowych;
- afirmacja etniczna, która jest mierzona poczuciem dumy jednostki z osiągnięć własnej grupy, jej historycznego i kulturowego dziedzictwa, chęcią posługiwania się jej językiem, chęcią posiadania przyjaciół spośród członków własnej grupy i stopniem akceptacji faktu przynależności do niej;
- odrzucenie etniczności, które mierzone jest poczuciem niższości jednostki, jakie wynika z faktu przynależności do konkretnej grupy narodowej, wskazywaniem na niechęć i irytację, jaką wywołują kontakty z członkami macierzystej zbiorowości etnicznej i tendencją do ukrywania własnej przynależności etnicznej;
- poczucie marginalności, które jest mierzone rozległością rozbieżności między rzeczywistą a idealną, wyobrażaną identyfikacją etniczną jednostki
Przedstawione wyżej możliwe sytuacje, w jakich może znaleźć się emigrant są sytuacjami modelowymi, pewnymi teoretycznie wyodrębnionymi typami idealnymi. W rzeczywistości mogą współwystępować. Na przykład afirmacja etniczna będzie odnosić się tylko do pewnych wybranych wartości etnicznych, z kolei odrzucenie będzie dotyczyło innych. W konsekwencji może też wystąpić poczucie marginalności, jeśli idealna wyobrażana identyfikacja będzie bardzo różnić się od tej codziennej. Rzecz jasna w konkretnej praktyce życia społecznego emigrantów może wystąpić cała gama różnych możliwych sytuacji. Jedni w większym stopniu będą afirmować własną etniczność, drudzy częściej będą ją odrzucać wreszcie u sporej grupy emigrantów wystąpi poczucie marginalności etnicznej. Zatem tożsamość (identyfikacja) narodowa może być stopniowalna i zależeć od konkretnych sytuacji.
Każde konkretne społeczeństwo, każda jednostka ludzka ma swoje miejsce w czasie i w przestrzeni. W tych wymiarach czasoprzestrzennych człowiek przetwarza świat zewnętrzny oraz siebie, czyli świat wewnętrzny. W wyniku procesów migracyjnych zmienia nie tylko swoje położenie społeczne i kulturowe, ale także przetwarza swój świat: stary i nowy. W konsekwencji przetworzona zostaje też własna tożsamość.
„W naszym płynnym świecie utrzymywanie jednej tożsamości przez całe życie – a choćby tylko na dłuższy czas – to ryzykowna sprawa. Tożsamość to rzecz do obnoszenia i pokazywania, a nie do przechowywania (…)”
Przedstawiona wyżej wypowiedź Z. Baumana związana jest z bardzo istotnym procesem globalizacji, którego – z punktu widzenia rozważań nad polską tożsamością na emigracji – nie można pominąć. Jak twierdzi Anthony Giddens; - „Mamy do czynienia z intensyfikacją relacji społecznych na skalę światową, dzięki której zjawiska regionalne, pozostające wprawdzie w realnym oddaleniu geograficznym, wiążą się ze sobą, mają każdorazowo swoje odpowiedniki w innej części globu. Proces globalizacji ma więc charakter ponadnarodowy. Należy jednak także pamiętać, że obok globalizacji występuje jeszcze zjawisko, które można nazwać transnarodowością. Zjawisko to ma charakter ponadkulturowy, jego zakres ma jednak bardziej ograniczony zasięg niż globalizacja. O ile bowiem procesy globalne są niezależne od konkretnych terytoriów narodowych, o tyle transnarodowość jest zawsze zakotwiczona w jakimś kontekście narodowym i go nie przekracza Zarówno globalizacja, jak i transnarodowość zapowiadają w wymiarze kulturowym odejście od tradycyjnego podziału „centrum” – „peryferie”. Następuje deterytorializacja kultur coraz częściej tożsamość grup etnicznych jest odtwarzana w różnych warunkach kulturowych i społecznych na nowym terytorium. Powstają swoiste etnokrajobrazy, w których tożsamość zespołowa jest odtwarzana w ten sposób, iż nasyca się ona na nowym terenie nowymi symbolami i wartościami zastanej tam kultury rodzimej i innych etnokrajobrazów. Coraz częściej zatem można mówić nie tyle o polskiej, włoskiej, chińskiej (czy też innej) diasporze, ale „narodach poza rodzinną ziemią – jak to nazywa M. Kearney. Wśród badaczy wyraża się to w podejmowaniu takich tematów, jak „karaibizacja” Nowego Jorku, „latynizacja” San Francisco, czy badaniu społeczności Turków lub Polaków we współczesnych Niemczech. Procesy, o których wyżej zasygnalizowano dotyczą w dużym stopniu i Polaków w kraju i tych wszystkich, których możemy – używając tradycyjnej nazwy – określić Polonią. Wypełniają one coraz bardziej całą przestrzeń symboliczną diaspory polskiej i określają jej tożsamość innych etnokrajobrazów.”
***
Drugi tom Diaspory prezentuje teksty o różnych wymiarach tożsamości (identyfikacji) narodowej uczestników polskiej diaspory. W pierwszej części zostały przedstawione teksty pokazujące elementy tożsamości diaspory polskiej w wybranych krajach (Słowacja, Belgia, Niemcy, Grecja, Serbia i Czarnogóra, Nowa Zelandia). Część druga prezentowanego tomu koncentruje się na religijnym wymiarze polskich identyfikacji narodowych, zaś na końcu pokazano w wymiarze historycznym wybrane elementy polskiej tożsamości narodowej na Ukrainie oraz kwestie związane z repatriacją z Kazachstanu do Polski.
Wyjaśnienia wymaga też kwestia tytułu tego tomu Diaspory. Redaktorzy zdają sobie sprawę, że tytuł nie obejmuje tych uczestników polskiej diaspory, którzy nigdy nie migrowali a znaleźli się poza granicami obecnego Państwa Polskiego w wyniku procesów dziejowych – chodzi o Polaków na Wschodzie, którzy nie są migrantami. Tom zawiera, teksty, które ich dotyczą. Ze względu jednak na fakt, iż większość tekstów pochodzi z konferencji „Polska tożsamość na emigracji”, zorganizowanej w październiku 2006 roku przez Ośrodek Studiów i Badań Polonijnych Uniwersytetu Szczecińskiego postanowiono ten tytuł zachować.
Redaktorzy tomu nie zawsze zgadzają się z poglądami poszczególnych autorów i stoją na stanowisku, że odpowiedzialność za prezentowane treści ponoszą wyłącznie oni. Zamieszczamy jednak te teksty, by pokazać różne możliwości analizy polskiej tożsamości na emigracji oraz różne możliwości interpretacyjne.
Leszek Wątróbski
|
